Casteddu/campidanesu
Dae Wikipedia, s'entziclopedia lìbera.
Articulu in campidanesu
Casteddu est sa capitali e sa tzitadi prus manna de sa Sardinnya. Innoi s'agatant su Cunsillu e sa Junta Arrejonali e is Corpus prus de importu de su Stadu (Corte di Appello, Comando Militare, Comando Regione Carabinieri, etc.).
Bivint oi in Casteddu a giru de 170.000 Sardus (Casteddayus) e stranjus, ma nci traballant o nci benint dònnia dii casi su dòpiu.
[acontza] Stòria
Casteddu est una de is tzitadis prus antigas de sa Sardinna, e parit chi d'apant fundada is Fenìtzius a giru de su sèculu VIII a.C., in s'oru de su stàinu de Santa Illa. Su nòmini fenìtziu fiat "Karalý", nòmini prurali, ca jai de insaras fiat formada de unas cantu biddas.
Is Arromanus, lòmpius in su 238 a.C., d'ant fata seu de provìntzia e amanniada, faendidda cresci a giru de sa Pratza de su Cramu fintzas a Santu Sadurru: a foras de sa parte bìvia fiant is campusantus de Tuvixeddu (jai cartaginesu) e Bonàiri. In su sèculu II ap.C. d'ant fata "colonia". In edadi cristiana at tentu un'obispu (log. = pìscamu). In edadi arromana puru su nòmini fiat prurali: "Carales". Is bividoris depiant essi unus 30.000.
Mancai a serru, Casteddu (Carales) at sighiu a bivi asuta de Vàndalus e Gregus (Bizantinus), sendi sempri sa seu de su guvernadori provintziali. In su 711 perou parit ki is Aràbos d'apant sçusciada e abruxada, e insaras is bividoris ant lassau sa tzitadi arromana andendi in sa parti prus antiga e sigura, in s'oru de su stàinu. Infatis no s'intendit prus de "Carales", ma de "Santa Ìgia" (Santa Gilla, Santa Illa, it. Santa Cecilia).
In edadi Juigali Santa Illa fiat sa cabitzali de su Juigau (Arrennu) de "Càlari": su nòmini de sa tzitadi antiga si fiat sarvau in su de su logu. Santa Illa teniat unus 15.000 bividoris, una cinta de murus e una crèsia cadirali: is arrastus faiat a dus bìiri ancora in su sèculu XIX aundi oi est sa Centrali Elètriga.
In su 1216 sa Juixissa Beneita (Benedetta) de Lacon iat permìtiu a unus cantu Pisanos de fraigai unu casteddu aundi oi est su bixinau de "Casteddu de susu". Idea mala, ca in is gherras intre Pisa e Gènua su Juigau si iat essi alliau a sa segunda: in su 1258 is Pisanus e is àterus Juigaus sardus alliaus suus sçùsciant Santa Illa e nci spargint su sali. Is bividoris lassant is arruinas, unus cantu andendi a Domunoas e Bidd'e Crèsia, àterus a fundai Biddanoa, s'apendìtziu de Casteddu ki totu connosceus.
Su casteddu du narànt "Castel di Castro di Callari", e de custu est bènniu su nòmini sardu de sa tzitadi: Casteddu. Is Sardus no podiant bivi in su Casteddu, ma feti in is apendìtzius (Stampaxi, Biddanoa, Marina), e ki cancu Sardu d'agatànt aintru de is murus a portas serradas (est a nai a su noti), fiat acumpanjau a foras, cun de una spinta de sa Turri de Santu Francau (o de cancu atra).
In su 1324 is Catalanus ant cunkistau sa Sardinna pisana, fundendi una tzitadi in su monti de Bonàiri (est a nai "àiri bona"), ma passendi jai in su 1325 in Casteddu, boghendi is Pisanos e intrendinci bividoris Catalanus feti. In is gherras intre Aragona e Arbarei, Casteddu d'ant assitiada is Arbaresus prus bortas, ma no d'ant mai pigada.
De su 1410 Casteddu, ki is Catalanus narànt "Càller" est sa cabitzali de un'arrennu unidu, su "Regnum Sardiniae et Corsicae". S'urrei est su de Aragoni, apresentau de unu bisurrei o de unu guvernadori. In prus innoi s'acorrat su Parlamentu (is Stamentus). Insaras dui depiant esse unus 10.000 bividoris.
Fintzas a sa gherra tzivili de su 1700-1714 sa Sardinna est abarrada asuta de s'Aragona a innantis e de sa Ispanna apustis, cun pagu noas ma importantis: s'Universidadi (1626), sa Cadirali (pisana, ma torrada a fare in stili barrocu), sa Festa de Sant' Efis etz.
Pigada de is Austrianus in su 1708 e torrada a cunkistai de is Ispannolus in su 1717, est assinnada cun totu sa Sardinna a su Duca de Savòia in su 1720. Su primu guvernadori est stètiu su baroni de Saint-Rémy (su de su Bastioni).
Sempri abarrada cun is Savòias, oi est sa cabitzali de sa arrejoni Sardinja de sa Arrepùbriga Italiana.
[acontza] Ligas esternas
- Pàzina ufitziale de sa tzitade (in limba italiana)
- Casteddu (in limba italiana)
- Casteddu.com (in limba ingresa)
|
|||||||
