Limba sarda
Articulu in LSC ![]()
Su sardu est una de sas limbas romanzas, faeddada mescamente in su logu de orìgine, sa Sardigna, e dae sos disterrados.
Cuntènnidu |
[acontza] Datos generales
Su sardu est atesu meda dae s'italianu e sas àteras limbas nou-latinas, mescamente pro su chi pertocat sa gramàtica. Sa limba sarda s' agatat in s'ala otzidentale de sa latinidade, paris a su catalanu, su frantzesu, s'otzitanu, su castillanu, su portughesu e àteras minores. Custu cheret nàrrere chi tenet comente caraterìstica su prurale in -s. A intro de sas limbas latinas si sinnalat ca nde at leadu s'artìculu (su) dae su latinu ipse, cando imbetzes totu sas àteras limbas l'ant leadu dae ille (francu su cadelanu in sas Isulas Baleares chi at bogadu s'artìculu es/sa dae su latinu ipse), in prus est s'unica chi fraighet su tempus benidore ponende su verbu de agiudu "àere" in antis de su disfinidu (p.e.: apo a cantare dae "habeo ad cantare") e no a pustis (p.e.: it. canterò, dae "cantare habeo").
[acontza] Istòria
[acontza] Naschida de sa limba sarda
Su sardu cumenti a limba chi ndi benit de su latinu cumèntzat a nasci in su 238 adenanti de Cristu, candu sa Saldìnia fudi provìncia de Arroma. Su latinu de is sordaus arromanus, chi no fiat su chi studiaus in is lìburus ma fiat diferenti meda intru de is arregionis chi ndi beniant, at cumentzau a s’amesturai illuegus cun sa lìngua chi is sardus chistionànt giai; a dolu mannu no scieus meda de sa lìngua chi chistionamus in Sardìnnia a su tempus, ca no si funt abarraus dogumentus scritus e duncas totu su chi scieus est gràtzias a fueddus (prus chi totu arrelataus a su sartu, bestiàmini, matas) chi no ndi benint de su latinu ma chi ndi benint de su “paleusardu”, cumenti a làcana, mara… Is Arromanus perou no ant agatau su “paleusardu” sceti, difatis tòcat a no si ndi scaresci de totu is tzitadis pùnigas in is costeras, chi amarolla ant intrau fueddus pùnicus intru de is sardus puru; oindi’ is fueddus pùnicus chi ancoras imperaus fatu fatu funt unus cantu, est a nai mitza, tzìpiri, chemu, tzichiria, tzingorra (in italianu, sorgente, rosmarino, una manciata, aneto, piccola anguilla). A contu fatu duncas su sardu est una lìngua arromanza cumenti a su frantzesu, su spanniolu, su cadelanu, su portughesu, s’italianu, su ladinu e aici nendi, totu lìmbas chi funt nàscias atobiendisi’ su latinu de is sordaus arromanus cun sa lìmba chi sa zente de su logu chistionàt ja.
[acontza] Arrutroxa de Arroma e Imperu Bizantinu
Cumentzendi is sègulus cuatru e cincu agoa de Cristu in s’imperu Arromanu ddoi ìntrant is Bàrbarus. Sa Sardìnnia puru no abàrrat a foras de custas intradas, e difatis intru de su 450 e su 530, lompint is Vàndalus, chi a su tempus iant cunchistau giai s’Àfrica arromana. Sigumenti in Sardìnnia ddoi funt abarraus otanta annus sceti, no ant lassau arrastus in sa lìngua nosta.In su 534 sa Sardìnnia tòrrat a intrai in s’Imperu Arromanu, chi perou imoi sa capitali no est prus Arroma ma Costantinòpoli. Medas funt is fueddus chi ndi funt bènnius de custu atòbiu cun is bizantinus, chi depeus amentai, sa curtura insoru est intrada in totu is partis de sa vida de is sardus de su tempus; is fueddus bizantinus prus connotus funt lepa, cundaxi (arregorta de àutus giurìdicus), nòminis de personi cumenti a Miali, Aleni, Giorgi, Stèvini.
[acontza] Is pisanus in Sardigna
Bisàntziu si ndi stèsiat de Sardìnnia po mori de is maumas, duncas s’Ìsula abàrrat a sola fintzas a s’annu milli, candu cun s’annu milli Pisa e Gènova cumèntzant a intrai prus chi totu in Cabu de Susu e in su Giuixau de Casteddu, e ant lassau sa tzitadi de Tàtari a is Genovesus. Po medas annus calincunu linguista at portau a innantis s’idea chi is pisanus apant mudau meda sa bariedadi campidanesa, in sa pronùntzia e in s’evolutzioni de sa lìngua, narendi chi su campidanesu "lìngua", "silìcua", "anguidda", "ègua", "cena", funt pròdusius de sa colonisadura pisana e chi is fueddus sardus diaderus siant "limba", "siliba", "ambidda", "eba", "chena", chi ancora fait a ddus intendi in Cabu de Susu. Is ùrtimus stùdius[1] intamis ant amostau de manera crara chi, sendi chi is pisanus funt abarraus sessanta annus sceti in Cabu de Giossu, sendi chi no si funt mai bòfius amesturai a is sardus, est craru chi no ant pòtziu mudai una bariedadi chi partit de susu de Aristanis e chi pìgat prus de una perra de Sardìnnia. E prus pagu ancoras in cussus annus, chi no esistiat sa scola cumenti a oi, no ddoi fiat s’arràdiu, is giorronalis, sa telebisioni. Is fueddus e is fenòmenus chi a is linguìstas stràngius che Max Leopold Wagner funt partus stravanaus e acanta de su pisanu antigu e diferentis de su sardu de Cabu de Susu, funt nàscius simprementi ca est diferenti sa stòria de cumenti su latinu est intrau e de cumenti est andau a innantis in Cabu de Susu e in Cabu de Giossu. Duncas, a contu fatu, siat "lìngua" chi "limba" (e totu is atrus fueddus chi eus arremonau) funt sardus a su 100%, unu perou fait parti de is bariedadis campidanesas e s’atra de is bariedadis logudoresas. Comuncas, craru est chi calincunu fueddu est intrau in sardu de su pisanu, is prus connotus funt "bèciu"-"(b)etzu", "brigùngia"-"(b)irgonza".
[acontza] Su Cadelanu e su Castillianu in Sardigna
Su Cadelanu bessit lìngua ufitziali de Sardìnnia in su 1479, centu annus agoa chi is cadelanus fiant intraus cun is sordaus in s’ìsula. Chena duda peruna su cadelanu est sa lìngua stràngia chi prus est intrada in su sardu, oindi’ puru meda fueddus chi imperaus tenint arrexini cadelana, est a nai ferreri, pichepedreri, sabateri, mìgia, buciaca, cadira, bratzolu e aici nendi. Custa lìngua fiat aici forti in sa sotziedadi puru chi esistiat unu dìciu in Casteddu “no connoscit su cadelanu” chi ddu imperànt po nai de unu fulanu chi fiat innioranti meda. Su Castillianu est intrau meda a su propriu pero prus a tardi, a s'accabada de su 1500 candu già ci fianta stettius 100 annus de influentzia de su cadelanu. Medas, notàrius dd’ant imperau fintzas a s’acabu de su 1700, e in calincunu logu po fintzas in is primus annus de su 1800, su sardu ad arriciu una sienda de fueddus de su castillianu pero bisongiat a ddu nai ca medas si funt perdius e po cussu paridi ca is fueddus cadelanus prevalessinti occannu. Ci funt meda fueddus castillianus in su sardu campidanesu e prus puru in su logudoresu, in su primu podeus agattai: aposentu, brincai, callentai, dengosu, fardetta, gana, intregai, lei (legge in itallianu), menguai, nascimentu, obra, prenda, resfriai, sintzillu, tacca, ventana. Toccat a nai ca is verbus in castillianu prevalessint in su sardu a cunfrontu de cussus de su cadelanu mentras su cadelanu prevalessit in meda atras cosas.
[acontza] S’Italianu in Sardigna
In su 1718 sa Sardìnnia bessit parti de su chi iat a essi stètiu s’Arrennu de Itàlia. Fintzas a cussu annu perunu dominadori at tentu s’idea de burrai sa lìngua sarda po imponni sa lìngua sua, ma sa polìtiga savojarda teniat sa tenta, de fai binci prus de totu is atras sa lìngua italiana.Sigumenti su sardu fiat forti meda cumenti a lìngua e cun is mesus de cussus tempus no fiat a fai una furriada linguìstiga de pressi, s’arruga prus simpri po italinisai sa Sardìnnia fiat a italianisai su sardu. Est prus simpri meda a passai de unu sardu italianisau a s’italianu chi no de unu sardu sintzillu a s’italianu. Po fai custu su primu passu fiat a bogai de sa conca de is sardus is fueddus chi fiant atesu meda de s’italianu e a ddus arremprasai cun fueddus italianus “cun sa –u a s’acabu” (sardu proceddinu), po fintzas is fueddàrius e is gramàtigas de su tempus (s’otuxentu) teniant custa tenta, imparai s’italianu a is sardus passendi de unu sardu totu amesturau. Ma s’italianu at cumentzau a si spainai diaderus cun sa scola po totus in su noixentu, cun su serbìtziu de sordau, cun is giorronalis. S’allestrada manna de s’italianu in Sardìnnia dd’eus tenta cun sa telebisioni, chi at betiu sa lìngua de su Stadu in totu is domus sardas.In is ùrtimus cincuanta annus su sardu at arrenconau, unu muntoni de fueddus, arremprasaus de italianismus e custu est acadèssiu in totu s’ìsula, no ddoi funt logus e biddas a nca custu fenòmenu no siat acadèssiu. S’enna est bessia sa porta, s’ajaju est bessiu su nonnu, su fradili est bessiu su cuginu e aici nendi.
[acontza] Sa batalla po sa limba sarda
In s’acabu de is annus Sessanta e in su cumentzu de is annus Setanta de su Millinoixentu in totu s’Europa nc’est stètia una furriada curturali in totu is logus a nca ddoi fiat una lìngua de minoria. Po nai, in Spànnia, morendisi’ Franco su ditadori, is minorias linguìsticas bascas e cadalanas ant cumentzau a traballai meda po torrai a fai nasci is lìnguas insoru, in su Galles in s’Arrennu Uniu is gallesus ant cumentzau sa batalla insoru po fai arreconnosci sa lìngua gallesa e su pròpiu ant inghitzau a fai is brètonus, is ladinus, is furlanus e totu is atras minorias europeas.In Sardìnnia puru su movimentu po sa lìngua sarda si fiat fatu forti meda, in s’universidadi, in sa scola, in sa sotziedadi a chistionai de lìngua sarda no fiat prus unu spantu. Is studiosus che Antoni Lèpori su professori fiant cumentzendi a scriri fueddàrius modernus, a studiai sistemas ortogràfigus po scriri su sardu de manera coerenti. Totu custas batallas, atòbius e stùdius ant fatu nasci in su 1997 sa lei sarda nùmuru 26, chi est sa primu lei chi nàrat de manera crara chi su sardu est una lìngua chi fait a dda imperai in dònnia logu imparis a s’italianu. Nàrat puru ca sigumenti est una sienda, unu scrusoxu mannu po sa terra e su pòpulu nostu, tòcat a dda amparai cumenti si spètat, in sa scola, in sa sotziedadi e in sa vida de dònnia di’. Agoa de duus annus est bessia sa lei 482 de su Stadu, chi agoa de giai giai sesanta annus de demogratzia cumprit s’artìgulu ses de sa Carta de su Stadu. Cun custa lei su Stadu arreconnoscit doxi minorias linguìstigas a intru de is làcanas italianas, est a nai sa sarda, chi est sa minoria prus manna, sa furlana, sa tedesca, sa srovena, sa arbanesa, sa grecània, sa frantzesa, sa ladina, sa croata, sa franco-proventzali, sa cadalana e s’otzitana.Is partis prus de importu de custa lei funt chi totu custas lìnguas de minorias fait a nci ddas intrai in sa scola (de is elementaris fintzas a is mèdias). No cumenti a unus cantu de oras a sa cida, cumenti a una lìngua stràngia, ma chi fait a ddas imperai po imparai is imparus che sa matemàtica, sa stòria, sa giografia e aici nendi. Custa est una furriada diaderus ca sa lìngua de minoria bessit lìngua mesu de imparu. Atra parti de importu mannu de custa lei est chi arreconnoscit s’importàntzia de sa lìngua de minoria in s’aministratzioni pùbriga e duncas permitit de dda imparai acanta de s’italianu, mancai s’italianu sceti donghit efetus de lei.
[acontza] Difusione, situatzione a die de oe e perigulu de estintzione
Si carculat chi la faeddant o la cumprendent, nessi pro carchi fràsia, unos 1.200.000 pessonas de Sardigna prus sos disterrados chi no bi istant. Sos chi la cumprendent e impreant de mèngius manera sunt prus pagos, ma no b'at carchi cherta ispetzialìstiga chi nde tratet; paret peroe, comente pro totu sas limbas de minorìa, chi la faeddent mèngius sos betzos, mancari bi sient giòvanos chi l'istùdient e l'impreent meda e bene. Sicund'e un'istudiu reghente de sa regione, su sardu lu diant connoschere unos 1.495.000 pessones e faeddare unos 1.000.000, a fronte de su 3% ebbia chi naraiat de no lu connoschere, de no lu cumprender e de no lu cherrer a imparare. Ant sinnaladu chi, peroe, b'at s'arriscu chi su sardu diat poder andare intre pagu tempus ind unu protzessu de estintzione, si no si ponet remèdiu, ca no b'est galu su bilinguismu, bistu chi b'at unu stigma assotziadu a custa limba e in sos ufìtzios pùblicos no s'impreat a favore, oje, de s'italianu ebbia. Custa situatzione letza si depet a s'istadu de diglossia, a libellu sotziologicu, ch'at tentu e galu tenet su sardu dae s'epoca moderna in susu, ca sos invasores semper ant impostu che ufitziale sa limba issoro (si depet tenner in contu chi in s'urtimu periodu de dominatzione, sa piemontesa, sos Savoias cheriant aunire puru linguisticamente su dominiu issoro); sa cosa si ch'est galu prus imbrutada in sos annos '50 e '60 de su seculu coladu, cando sos medios de comunicatzione e s'istrutzione ufitziale ant fatu a manera chi sos sardos aiant intesu s'italianu che "limba de curtura e zente ischida", detzidende de non imparare a sos fizzos issoro su sardu. In custu periodu, benit a pizu puru su dualismu tra tzitade e bidda, chi galu sa limba mama la cunservat. Pustis de una pelea longa incumintzada dae sos annos '70, si podet narrer chi carchi cosa siet cambiada ma solu in su 1997, pro more de una lege regionale chi su sardu l'at postu che limba ufitziale de sa Sardigna impari a s'italianu. Como b'at duas iscolas de pensu: a una banda, chie pensat chi s'irraighinamentu de su sardu dae sa sotziedade siet a unu puntu tale chi si creet oramai bell'iscumpartu e duncas estintu, a un'atera chie imbetze cheret torrare sa limba a sos sardos chircande de sighire s'esempiu dadu dae ateras limbas de minoria, comente su catalanu. B'at una tzerta atividade pro unificare su sardu, partzidu ind una cantidade manna de dialettos (unos 350) chi intra issos si podent cumprendere, ma pro commo est suzeta a critica o polemica (comente at sutzessu pro sa Limba Sarda Unificada e sa Limba Sarda Comuna).
[acontza] Sas bariedades
Sos limbistas partzint su sardu in duas bariedades fundamentales: su logudoresu-nugoresu e su campidanesu. Su galluresu (cossu), s'aligheresu (catalanu) e su tabarchinu (ligurinu) no sunt dialetos sardos. Po su tatharesu (o turritanu) sa chistione est prus difitzile ca mancari siet de gramàtiga cossa, tenet meda de su lessicu logudoresu (80% a parrer de medas).
Su logudoresu lu chistionant dae su Màrghine e dae su Montiferru in susu, fintzas a su monte Limbara. No est presente in Gaddura (francu po sas biddas de Terranoa e Luras), ma medas lu faeddant finas in Tàthari e S'Alighèra, mancari custas cussòrgias tèngiant dialetos issoro, e est bistada sa limba de referèntzia po sèculos po sos poetas sardos e de sa litteradura sarda. Su nugoresu, chi est sa matessi bariedade de su logudoresu, sinò po sa mancàntzia de sa lenitzione, est chistionadu in sa provìntzia de Nùgoro, boghende·nche a parte su tretu asuta de Sòrgono (limba de Mesanìa ) e de su Màrghine (logudoresu). Est custu su faeddu prus biu e oe puru sos pitzinnos lu chistionant dae apenas nàschidos. Su campidanesu est sa bariedade prus ispainada, cun unos 700.000 faeddadores. Si podet nàrrere chi, bogados sos Tabarchinos (Calasedda e Carloforte), totu sa Sardigna suta de unu raju ideale chi partit dae Cabras e lompet a Lotzorai chistionat campidanesu, mancari in frommas diferentes.
[acontza] Sas grafias
Finas a oe, mancari bi siant istados medas traballos e bideas, no s'agatat ancora unu istandard de iscritura de sa limba sarda. S'ùnicu puntu chi acomunat sos istudiosos est sa modalidade de atzentadura: s'atzentu cheret postu in sa sìllaba de tres (partende dae sa fine de sa paràula) o in s'ùrtima. Lassende a parte sas grafias no issientìficas, sighidas dae sos iscritores e dae sos poetas in tantos sèculos, oe bi sunt bàtor propostas printzipales pro iscrìere su sardu:
- LSC: Limba Sarda Comuna, ufitziale pro sos àtos de sa Regione.
- LSU: Limba Sarda Unificada.
- LdM: Limba de Mesania.
- GSA: Grafia sarda autònoma.
- ISO 639-1: sc
- ISO 639-2: srd
- ISO 639-3: variously:
- srd — Sardinian (generic)
- sro — Campidanese
- sdn — Gallurese
- src — Logudorese
- sdc — Sassarese
[acontza] Documentos in sardu anticu
Su sardu est istadu sa limba ufitziale de sos zudicados in s'Edade de Mesu. Sa limba iscritta presentaiat meda latinismos chi como no s'intendent prus e una grafia chi sufferiat s'influentzia de sos assentadores (toscanos, genovesos o catalanos a s'ispissu). Dante Alighieri allegat de su sardu in De vulgari eloquentia e nche bogat sos sardos dae s'orbita italica, pro chi a parrere suo no teniant unu volgare chi si depiat tenner a contu e sighiant a imitare su latinu ("domus nova" e "dominus meus" narant infatis):
| « Sardos etiam, qui non Latii sunt sed Latiis associandi videntur, eiciamus, quoniam soli sine proprio vulgari esse videntur, gramaticam tanquam simie homines imitantes: nam domus nova et dominus meus locuntur » |
Si podet bider carchi elementu de su sardu ja in su 1063, ma si depet aisetare una bintina de annos a pustis pro bider sos primos documentos in sardu anticu, comente sa Carta Volgare (in campidanesu) e su chi si narat Privilegio logudorese, oje cunservadu in Pisa:
| « In nomine Domini amen. Ego iudice Mariano de Lacon fazo ista carta ad onore de omnes homines de Pisas pro xu toloneu ci mi pecterunt: e ego donolislu pro ca lis so ego amicu caru e itsos a mimi; ci nullu imperatore ci lu aet potestare istu locu de non (n)apat comiatu de leuarelis toloneu in placitu: de non occidere pisanu ingratis: e ccausa ipsoro ci lis aem leuare ingratis, de facerlis iustitia inperatore ci nce aet exere intu locu... » |
Donatzione de Torchitoriu (1089 o 1103, campidanesu):
| « E inper(a)tor(e) ki l ati kastikari ista delegantzia e fagere kantu narat ista carta siat benedittu... » |
Attu tra Bernardu, su piscamu de Civita (oje narada Terranoa), e Beneittu, aministradore de s'Opera 'e sa Sea in Pisa (1173, logudoresu):
| « Ego Benedictus operaius de Santa Maria de Pisas Ki la fatho custa carta cum voluntate di Domino e de Santa Maria e de Santa Simplichi e de indice Barusone de Gallul e de sa muliere donna Elene de Laccu Reina appit kertu piscupu Bernardu de Kivita, cum Iovanne operariu e mecum e cum Previtero Monte Magno Kercate nocus pro Santa Maria de vignolas... et pro sa doma de VillaAlba e de Gisalle cum omnia pertinentia is soro.... essende facta custa campania cun sii Piscupu a boluntate de pare torraremus su Piscupu sa domo de Gisalle pro omnia sua e de sos clericos suos, e issa domo de Villa Alba, pro precu Kindoli mandarun sos consolos, e nois demus illi duas ankillas, ki farmi cojuvatas, suna cun servo suo in loco de rnola, e sattera in templo cun servii de malu sennu: a suna naran Maria Trivillo, a sattera jorgia Furchille, suna fuit de sa domo de Villa Alba, e sattera fuit de Santu Petru de Surake ....... Testes Judike Barusone, Episcopu Jovanni de Galtellì, e Prite Petru I upu e Gosantine Troppis e prite Marchu e prite Natale e prite Gosantino Gulpio e prite Gomita Gatta e prite Comita Prias e Gerardu de Conettu ........ e atteros rneta testes. Anno dom.milles.centes.septuag.tertio » |
Sa segunda Carta in campidanesu, cunservada in Frantza, chi risalit a su 1190-1206:
| « In nomine de Pater et Filiu et Sanctu Ispiritu. Ego iudigi Salusi de Lacunu cun muiere mea donna (Ad)elasia, uoluntate de Donnu Deu potestando parte de KKaralis, assolbu llu Arresmundu, priori de sanctu Saturru, a fagiri si carta in co bolit. Et ego Arresmundu, l(eba)nd(u) ass(o)ltura daba (su) donnu miu iudegi Salusi de Lacunu, ki mi illu castigit Donnu Deu balaus (a)nnus rt bonus et a issi et a (muiere) sua, fazzu mi carta pro kertu ki fegi cun isus de Maara pro su saltu ubi si (.... ....)ari zizimi (..) Maara, ki est de sanctu Saturru. Intrei in kertu cun isus de Maara ca mi machelaa(nt) in issu saltu miu (et canpa)niarunt si megu, c'auea cun istimonius bonus ki furunt armadus a iurari, pro cantu kertàà cun, ca fuit totu de sanctu Sat(ur)ru su saltu. Et derunt mi in issu canpaniu daa petra de mama et filia derectu a ssu runcu terra de Gosantini de Baniu et derectu a bruncu d'argillas e derectu a piskina d'arenas e leuat cabizali derectu a sa bia de carru de su mudeglu et clonpit a su cabizali de uentu dextru de ssa doméstia de donnigellu Cumitayet leuet tuduy su cabizali et essit a ssas zinnigas de moori de silba, lassandu a manca serriu et clonpit deretu a ssu pizariu de sellas, ubi posirus sa dìì su tremini et leuat sa bia maiori de genna (de sa) terra al(ba et) lebat su moori (...) a sa terra de sanctu Saturru, lassandu lla issa a manca et lebat su moori lassandu a (manca) sas cortis d'oriinas de(....)si. Et apirus cummentu in su campaniu, ki fegir(us), d'arari issus sas terras ipsoru ki sunt in su saltu miu et (ll)u castiari s(u) saltu et issus hominis mius de Sinnay arari sas terras mias et issas terras issoru ki sunt in saltu de ssus et issus castiari su saltu(u i)ssoru. Custu fegirus plagendu mi a mimi et a issus homi(nis) mius de Sinnay et de totu billa de Maara. Istimonius ki furunt a ssegari su saltu de pari (et) a poniri sus treminis, donnu Cumita de Lacun, ki fut curatori de Canpitanu, Cumita d'Orrù (.......)du, A. Sufreri et Iohanni de Serra, filiu de su curatori, Petru Soriga et Gosantini Toccu Mullina, M(........)gi Calcaniu de Pirri, C. de Solanas, C. Pullu de Dergei, Iorgi Cabra de Kerarius, Iorgi Sartoris, Laurenz(.....)ius, G. Toccu de Kerarius et P. Marzu de Quartu iossu et prebiteru Albuki de Kibullas et P. de zZippari et M. Gregu, M. de Sogus de Palma et G. Corsu de sancta Ilia et A. Carena, G. Artea de Palma et Oliueri de Kkarda (....) pisanu et issu gonpanioni. Et sunt istimonius de logu Arzzoccu de Maroniu et Gonnari de Laco(n) mancosu et Trogotori Dezzori de Dolia. Et est facta custa carta abendu si lla iudegi a manu sua sa curatoria de Canpitanu pro logu salbadori (et) ki ll'(aet) deuertere, apat anathema (daba) Pater et Filiu et Sanctu Ispiritu, daba XII Appostolos et IIII Euangelistas, XVI Prophetas, XXIV Seniores, CCC(XVIII) Sanctus Patris et sorti apat cun Iuda in ifernum inferiori. Siat et F. I. A. T. » |
Istatudos tataresos, iscrittos in logudoresu (1316)
| « Vois messer N. electu potestate assu regimentu dessa terra de Sassari daue su altu Cumone de Janna azes jurare a sancta dei evangelia, qui fina assu termen a bois ordinatu bene et lejalmente azes facher su offitiu potestaria in sa dicta terra de Sassari... » |
Sa fentomada Carta de Logu de su Zudicadu de Arborea (1355-1376):
| « Item ordinamus et constituimus qui ssos officiales dessu Regnu nostru, over curadores qui anti essiri in sas contradas, siant te-nudos de pregontari sos iurados de caschaduna villa tres boltas de s'annu, et non plus, prossas furas et largas qui si anti faguiri in billa over in aidaçoni dessa dita villa, et prossos corgios qui anti esser accatados in sas domos, (sí) qui ssos officiales dessu Regnu over curadores qui anti esser in sas contradas poçant bature per iscriptu su pregontu et issu qui anti avir naradu sos iurados et issu qui anti avir fatu secundu re-xoni dessas furas et dessas largas, et prossas maquicias; (sí) qui sos dittos officiales o curado(re)s qui anti esser in sas contradas (poçant) fagiri rexoni assa camara nostra tres boltas in s'annu, ço est pro corona de logu de Santu Marchu et pro corona de Santu Nicola, et pro corona de Palma. Constituimus et ordinamus qui sos officialis de Regnu over curadores c'ant esser in sas contradas siant tenu-dos de pregontare sos iurados de ciaschuna villa tres voltas s'annu, et non plus, pro sas furas et pro sas largas qui s'ant faghere in sa villa, o in sa aidationi de sa villa, et pro sos corgios qui ant esser acatados in sas domos, sí (qui) cussos officia-lis de Rennu o curadores c'ant essere in sas contradas pozant ba- tire per iscritu su pregontu, et issu c'ant avire naradu sos iura-dos, et ipsu c'ant avire factu secundo ragione de sas furas et de sas largas et de sas maquicias, sí qui sus dictos officiales <o> cu-radores c'ant essere in sas contradas indi pozant faghere ragio-ne a sa camera tres voltas s'annu, zo est pro corona de loghu de Sancto Marcho, et pro corona de Sancto Nichola, et pro corona de Plama. Item ordinamus qui alcuno mercanti de Aristanis ne alcuna atera persone non depiat comporare alcuno corju de boe o de vaca o de cavallu o de ebba o d(e) molenti, si non est sig-nadu cun su signu qui est ordinadu; ed (e)cusu ad qui at (e)sere provadu qui l'at comporare, qui non eseret sinnadu secundu qu'est or-dinadu, et est illi acatadu su corju, si nd'est binquidu, pagit su dampnu ade cui at esere, et sollos .C. a sa Corti nostra per cascuno corju, secundu qui in sus ditus capitullus si contenet » |
Sa vita et sa morte et passione de Sanctu Gavinu, Prothu et Januariu, opera iscritta in su seculu de bindichi:
| « Tando su rey barbaru su cane renegadu / de custa resposta multu restayt iradu / & issu martiriu fetit apparigiare / itu su quale fesit fortemente ligare / sos sanctos martires cum bonas catenas / qui li segaant sos ossos cum sas veinas / & totu sas carnes cum petenes de linu » |
In su chimbichentos e seschentos, su sardu diat aer appidu faeddos medas chi beniant dae su catalanu e ispagnolu, pro more de sa dominadura.
[acontza] Vocabolarieddu
Inoghe si podet ghettare un'ograda a carchi vocabolu a manera de lu ponner a cunfrontu in sas limbas romanzas.
| Latinu | Sardu | Frantzesu | Ispagnolu | Otzitanu | Catalanu | Aragonesu | Portughesu | Romunu | Italianu | Cossu | Friulanu |
| clave(m) | crae/i/jae (log.), crai (camp.) | clef | llave | clau | clau | clau | chave | cheie | chiave | chjave/chjavi | clâf |
| nocte(m) | note/noti (camp.) | nuit | noche | nuèit/nuèch | nit | nueit | noite | noapte | notte | notte/notti | gnot |
| cantare | cantare/cantai (camp.) | chanter | cantar | cantar | cantar | cantar | cantar | cânta | cantare | cantà | cjantâ |
| capra(m) | cabra/craba/crapa | chèvre | cabra | cabra | cabra | craba | cabra | capra | capra | capra | cjavre |
| lingua(m) | limba (log.)/lìngua (camp.) | langue | lengua | lenga' | llengua | luenga | língua | limbă | lingua | lingua | lenghe |
| platea(m) | pratha/pratza (camp.) | place | plaza | plaça | plaça | plaza | praça | piaţă | piazza | piazza | place |
| ponte(m) | ponte/ponti (camp.) | pont | puente | pònt | pont | puent | ponte | pod' | ponte | ponte/ponti | puint |
| ecclesia(m) | cheia/creia/crèsia (camp.) | église | iglesia | glèisa | església | ilesia | igreja | biserică | chiesa | ghjesgia | glesie |
| hospitale(m) | ispidale/spidali (camp.) | hôpital | hospital | espital | hospital | hespital | hospital | spital | ospedale | spedale/uspidali | ospedâl |
| caseu(m) lat.volg.formaticu(m) |
casu | fromage | queso | formatge | formatge | formache/queso | queijo | brânză/caş | formaggio/cacio | casgiu | formadi |
[acontza] Paraulas in italianu e in sos limbazos sardos
| Italianu | Logudoresu | Campidanesu | Galluresu | Tàtaresu | Aligheresu | Tabarchinu |
|---|---|---|---|---|---|---|
| la terra | sa terra | sa terra | la tarra | la terra | la terra/tierra | a têra |
| il cielo | su chelu | su celu/xelu | lu celu | lu zelu/celu | lo cel | u sé |
| l'acqua | s'abba | s'àcua/s'abba | l'ea | l'eba | l'algua | l'aegua |
| il fuoco | su fogu | su fògu | lu focu | lu fogu | lo foc | u fogu |
| l'uomo | s'omine | s'òmini | l'omu | l'ommu | l'home | l'omu |
| la donna | sa femmina | sa fémina | la fèmina | la fémmina | la dona | a dona |
| mangiare | mandigare/pappare | pappai | manghjà | magnà | menjar | mangiâ |
| bere | buffare | buffai | bì | bì | copes | beive |
| grande | mannu | mannu | mannu/grendi/grandi | mannu/grandi | gran | grande |
| piccolo | minore | cinu/piticu | minori/picculu | minori | petit | piccin |
| il burro | butidu | su butirru | butirru/buttirru | butirru/burru | butiru | buru |
| il mare | su mare | su mari | lu mari | lu mari | lo mar | u mô |
| il giorno | sa die | sa dii/sa dì | la dì | la dì | la dia | u giurnu |
| la notte | sa notte | sa noti | la notti | la notti | la nit | a néùtte |
| la scimmia | sa ìssimmia/muninca | sa martinicca/mantenica | la municca | la muninca/scimmia | la muninca | a scimia |
| il cavallo | su caddu | su cuaddu | lu cabaddu | lu cabaddu | lo cavall | u cavallu |
| la pecora | sa berbeche/s'arveghe | su brebei | la pècura | la pégura | l'ovella | a pëgua |
| il fiore | su fiore/frore | su frori | lu fiori | lu fiori | lo flor | a sciùa |
| la macchia | sa macula/mantza | sa maguglia/mancia | la tacca | la mancia/maccia | la taca | a maccia |
| la testa | sa conca | sa conca | lu capu | lu cabbu | lo cap | a tésta |
| la finestra | sa bentana | sa ventana | lu balconi | lu balchoni | la finestra | u barcùn |
| la porta | sa yànna/gianna | sa genna/ghenna | la ghjanna/gianna | la janna | la porta | a porta |
| il tavolo | sa mesa | sa mesa | la banca | la banca/mesa | la taula | a tòa |
| il piatto | su piattu | su prattu | lu piattu | lu piattu | el plat | u tundu |
| lo stagno | s'istaniu | su stangiu/staini | lu stagnu | lu stagnu/istagnu | l'estany | u stagnu |
| il lago | su lagu | su lagu | lu lagu | lu lagu | lo llac | u lagu/lògu |
| un arancio | un'aranzu | un'aràngiu | un aranciu | un aranzu/aranciu | una taronja | un çetrùn |
| la scarpa | s'iscarpa | sa crapita/sabàta/su sapàtu | la botta | la botta | la sabata | a scarpa/scòrpa |
| la zanzara | sa tintula | su séntzulu/sìntzulu | la zinzula | la zinzura | la tìntola | a sinsòa |
| la mosca | sa musca | sa musca | la musca | la mòsca/musca | la volàr | a musca |
| la luce | sa lughe/luche | sa luxi/lughi | la luci | la luzi/lugi | la llum | a lüxe |
| il buio | su bugiu | su buju/iscuru/iscuriu | lu bughju | lu buggiu | l'escur/foscor | scuur |
| un'unghia | un'ùngia | un'unga | un'ugna | un'ugna | una ungla | un'ùngia |
| la lepre | sa lèppere | su lèpiri/lèpuri/lèpori | lu lèparu | lu lèpparu | la llebre | a léve |
| la volpe | su matzone | su margiani/mariane | lu maccioni | lu mazzoni | lo matxoni | a vurpe |
| il ghiaccio | su ghiazzu/astragu/itìa | su ghiàciu | lu ghjacciu | lu ghiacciu | lo guiatxo | u ghiacciu |
| il cioccolato | su cioccolatu/ciculata | su ciocolatu/ciuculati | lu cioccolatu | lu ciocculatu | la xocolata | a ciculata |
| la valle | sa 'adde | sa baddi/bacu | la vaddi | la baddi/vaddi | la vall | a valle |
| il monte | su monte | su monti | lu monti | lu monti | lo mont | u munte |
| il fiume | su riu/frumene | su frumini/riu | lu riu | lu riu | lo riu | u riu |
| il bambino/ragazzo | su pitzinnu/piseddu | su pipiu/piciocu | lu steddu | lu pizzinnu/piccinnu | lo nen | u figgeu |
| il neonato | sa criadura | su nennu/ddeddu | la criatura/stiducciu | la criaddura/piccinneddu | la criadura | u piccin |
| il sindaco | su mere/su sindigu | su sìndigu | lu sindacu | lu sindagu | l'alcalde | u scindegu |
| l'auto | sa macchina | sa màcchina/s'auto (su carru) | la vittura/la macchina | la macchina/la vèttura/l'automobile | la màquina/l'automobìl | a vétüa/a machina |
[acontza] Boghes curreladas
[acontza] Notas
[acontza] Bibliografia
- Cardia, Amos. S'italianu in Sardìnnia Edizione Iskra 2006.
- Cardia, Amos. Apedala dimòniu Edizioni I Sardi. Casteddu 2002.
- Porru, Vincenzo. Nou Dizionariu Universali Sardu-Italianu. Casteddu: 1832
- Spano, Giovanni. Vocabolario Sardo-Italiano e Italiano-Sardo. Cagliari: 1851-1852.
- Wagner, Max Leopold. Dizionario Etimologico Sardo (DES)
- Areddu, Alberto G., Le origini albanesi della civiltà in Sardegna, Napoli 2007
- Farina, Luigi. Vocabolario Nuorese-Italiano e Bocabolariu Sardu Nugoresu-Italianu
- Puddu, Mario. Ditzionàriu de sa limba e de sa cultura sarda. Cagliari: Condaghes, 2000.
- Pittau, Massimo. Grammatica del sardo-nuorese. Bologna: Patron Editore, 1972.
- Lepori, Antonio. Vocabolario moderno sardo-italiano: 8400 vocaboli. Cagliari, CUEC 1980.
- Lepori, Antonio. Zibaldone campidanese. Cagliari, Edizioni Castello, 1983.
- Pira, Michelangelo. Sardegna tra due lingue. Cagliari: Edizioni Della Torre, 1984.
- Lepori, Antonio - B.S. Kamps. Sardisch fur Mollis & Muslis. Steinhauser: Wuppertal, 1985.
- Lepori, Antonio. Fueddàriu campidanesu de sinònimus e contràrius. Cagliari: Edizioni Castello, 1987.
- Lepori, Antonio. Dizionario Italiano-Sardo Campidanese. Cagliari: Edizioni Castello, 1988.
- Pittau, Massimo. Grammatica della Lingua Sarda. Sassari: Delfino Editore, 1991.
- Mercurio, Giuseppe. S’Allega Baroniesa. La Parlata del Sardo-Baroniese – Fonetica, Morfologia, Sintassi. Milano: Ghedini Editore, 1997.
- Blasco Ferrer, Eduardo. Pro domo. La cultura e la lingua sarda verso l'Europa (2 voll. e CD-Rom). Cagliari: Condaghes, 1998.
- Blasco Ferrer, Eduardo. Linguistica sarda. Storia, metodi, problemi. Cagliari: Condaghes, 2003.
- Colomo, Salvatore (a cura di). Vocabularieddu Sardu-Italianu / Italianu-Sardu.
- Mameli, Francesco. Il logudorese e il gallurese. Villanova Monteleone (SS): Soter, 1998.
- Pittau, Massimo. Dizionario della lingua sarda: fraseologico ed etimologico. Cagliari: Gasperini Editore, 2000/2003.
- Jones, Michael Allan. Sintassi della lingua sarda (Sardinian Syntax), Cagliari: Condaghes, 2003.
- Rubattu, Antonino. Dizionario universale della lingua di Sardegna, Sassari: EDES, 2003
- Rubattu, Antonino. Sardo, italiano, sassarese, gallurese, Sassari: EDES, 2003.
- Bolognesi, Roberto. Heeringa, Wilbert. Sardegna tra tante lingue: il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi. Cagliari: Condaghes, 2005
- Pili, Marcello. Novelle lanuseine: poesie, storia, lingua, economia della Sardegna. Ariccia: La sfinge 2004
- Lepori, Antonio. Gramàtiga sarda po is campidanesus, Quartu S. Elena, Edizioni C.R. 2001 (1.a edizione), Edizioni Dessì 2007 (1.a ristampa).
- Lepori, Antonio. Stòria lestra de sa literadura sarda. De su Nascimentu a su segundu Otuxentus, Quartu S. Elena, Edizioni C.R. 2005.
[acontza] Cullegamentos de fora
- Sa Limba Sarda
- Ditziònariu Sardu Nugoresu - Italiano, indonu
- Gramatica de su sardu campidanesu
- Su limbazu Mamujadinu - Mamujada.net
- Universidade Lìbera de Berlinu, Departimentu de Filolozìa Romànica - Universidade de Colònia, Protzessamentu de Datos Linguìsticos
- Ditzionariu Sardu cun medas limbas
- Sa limba sarda
- Glossàriu isperimentale cunforma a sas normas de referèntzia a caràtere isperimentale pro sa limba sarda iscrita
- Memorie in lingua sarda - Sardegna Digital Library