Viticultura in Sardigna

Sa viticultura in Sardigna est s'in paris de sos traballos de coltivatzione de sa bide e de produtzione de su binu in s'ìsula de Sardigna. S'ìsula tenet unos 26.000 ètaros de bìngias,[1] divididas intre zonas de montagna (13%), de montigru (69%) e de pranura (18%).[1] Sa produtzione annuale est de unos 638.000 hl: su 56% est binu nieddu e rosadu e su 44% binu biancu.[1] Su sistema normativu reconnoschet una DOCG, deghessete DOC e bìndighi IGT.[2]
Istòria
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]Sa Vitis vinifera agreste in s'ìsula esistet dae in antis de is primas tziviltades istòricas.[3] Sos pòpulos sunt bìvidos in Sardigna — fenìtzios, cartaginesos, romanos — ant contribuidu a s'isvilupu de sa coltivatzione de sa bide.[4] A pustis de sas invasiones de sos bàrbaros, sa pràtica de sa viticultura torrat s'arribu sos bizantinos, chi introduent sa malvasia in sas zonas de Bosa e Casteddu e istabilint normas pro sa produtzione.[3]
In s'edade de mesu sa viticultura creschet gràtzias a sos mòngios basilianos, chi ponent bìngias a inghìriu de sos monastèrios issoro.[5] Cun sa formatzione de sos bator giudicados — Casteddu, Arborea, Torres e Gaddura — sa produtzione est istada ammanniada e regulada.[5] Sa Carta de Logu, promulgada dae Elianora de Arborea a fine de su sèculu XIV, obligaiat de pònnere sos rudios a bìngia.[4]
Durante sa dominatzione aragonesa, intre su sèculu XIV e su XVIII, sa produtzione est crèschida gràtzias a su cummèrtziu cun sas àteras regiones de su Mediterràneu.[5] In antis de s'arribu de sa peronòspera, chi nd'at ispèrdidu bìngias europeas medas in su sèculu XIX, sa Sardigna teniat unos 80.000 ètaros de bìngias.[5] A pustis s'est remediadu inferchende bìngias noas a subra de bides americanas e sa viticultura est torrada a s'ispainare, lompende a su màssimu me is annos 1970.[5]
Zonas
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]Su territòriu sardu podet èssere divìdidu in sete zonas printzipales de produtzione.[6]
- Gaddura (nord-est): terrinos de orìgine granìtica, arenosos e pedrosos, espostos a su bentu maestrale. Sede de s'ùnica DOCG de s'isula, su Vermentino di Gallura.[6]
- Nord-ovest (provìntzia de Tàtari): terrinos marmu-calcàreos, DOC Vermentino di Sardegna e Alghero (Cagnulari).[6]
- Ogiastra e zona tzentru-orientale: terrinos granìticos, Cannonau, Mònica e Pascale.[7]
- Campidanu: pranura tzentrale e meridionale, zona printzipale de su Nuragus e de sa Mònica.[8]
- Sulcis (sud-ovest): terrinos de arena antiga, arghidda e calcare, adatos pro su Carignano del Sulcis.[9]
- Aristanis e oru de su Tirsu: territòriu de sa Vernaccia de Aristainis e de su Semidano.[10]
- Mandrolisai e Barbàgia: zona interna cun binos de Cannonau, Bovale e Mònica suta a sa DOC Mandrolisai.[11]
Clima
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]Su clima de Sardigna est de tipu mediterràneu, cun ierros mites e istades callentes e sicas.[1] Sos bentos, e prus che totu su maestrale, diminuint s'umididade e s'arriscu de maladias critogàmicas in sas bìngias.[12] Sas abbas sunt tziclònicas e si cuntzentrant prus che totu in atòngiu e ierru.[13] S'istajone de sa maturatzione longa permitit un'echilìbriu intre rantzidesa e durcura.[12]
Terrinu
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]Variedades
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]Sa Sardigna tenet prus de 150 variedades autòctonas de bide. 21 sunt iscritas in su Registru Natzionale Italianu de sas Variedades de Bide.[12] Sa produtzione de binu biancu est cuntzentrada in su tzentru e in su nord de s'ìsula, mentres sa produtzione de nieddu est prus cuntzentrada in su sud.[1]
Variedades de àghina niedda
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]- Cannonau: sa variedade niedda prus coltivada, unos 8.000 ha (29% de sa superfìtzie).[8] Parente dae su puntu de vista genèticu de su Grenache ispagnolu e frantzesu,[10] creschet prus che totu in sas zonas internas de sa Barbàgia e de s'Ogiastra.
- Carignano: prus che totu in su Sulcis, in terrinos arenosos.[10] S'introdutzione sua est atribuida a sa dominatzione aragonesa de su sèculu XIV.[10]
- Monica: variedade presente in totu s'ìsula, unos 1.900 ha.[8]
- Bovale: includet su Bovale Sardu e su Bovale Grande; faghet parte de sa DOC Mandrolisai e sa DOC Campidano di Terralba.[11]
- Cagnulari: ligadu a una zona istrinta in su nord-ovest de Tàtari, DOC Alghero.[14]
- Girò: introduidu in su Campidanu in sa dominatzione ispagnola.[14]
- Nieddera: variedade autòctona, presente in manera limitada.[15]
Variedades de àghina bianca
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]- Vermentino: sa variedade bianca prus difusa, unos 4.200 ha in totu s'ìsula.[5] Est arribadu in Sardigna dae sa Còrsica a fine de su sèculu XIX.[16]
- Vernaccia di Oristano
- Nuragus: una de sas prus antigas de s'ìsula, coltivada prus che totu in su Campidanu e forsis introduidu dae sos fenìtzios.[10]
- Malvasia: duas DOC: Malvasia di Bosa e DOC Cagliari Malvasia.[12]
- Nasco: coltivada in sas provìntzias de Casteddu e de Aristanis.[11]
- Semidano: de sa Sardigna tzentrale, cun una suta-zona in Mògoro.[11]
- Torbato: variedade rara e aromàtica, presente prus che totu in s'Alighera.[15]
- Moscato: coltivada in zonas calcàreas de su Campidanu de sud e in sos granitos de Gaddura.[12]
- Arvisionadu: variedade rara meda, presente in àreas internas limitadas.[10]
Variedades internatzionales
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]Mancari in forma minore, s'agatant Cabernet Sauvignon, Syrah, Chardonnay e Carménère, impreadas a fitianu impreadas in paris cun variedades locales.[8]
Produtzione
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]Binos
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]Sos binos de sa Sardigna includent binos nieddos, biancos, rosados, ispumantes, muscados e binos licuorosos.[17]
Elencu de sos binos printzipales
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]- Cannonau di Sardegna (DOC)
- Carignano del Sulcis (DOC)
- Vermentino di Gallura (DOCG)
- Vermentino di Sardegna (DOC)
- Vernaccia di Oristano (DOC)
- Monica di Sardegna (DOC)
- Nuragus di Cagliari (DOC)
- Malvasia di Bosa (DOC)
- Moscato di Sorso-Sennori (DOC)
- Nasco di Cagliari (DOC)
Denominatzionis e normativa
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]In su 2010, sa reforma de sa Organizzazione Comune del Mercato vitivinicolo at incorporadu sas categorias DOCG, DOC e IGT in sos sistemas europeos DOP e IGP, ma sas denominatziones natzionales podent sighire a èssere impreadas.[2] Su disciplinare de produtzione ponet règulas pro sa produtzione de binos DOCG.[18]
- Vermentino di Gallura DOCG (reconnòschida in su 1996): riservada a sos binos de Gaddura cun a su mancu su 95% de Vermentinu.[16]
DOC (elencu)
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]- Alghero DOC
- Arborea DOC
- Cagliari DOC
- Campidano di Terralba DOC
- Cannonau di Sardegna DOC
- Carignano del Sulcis DOC
- Girò di Cagliari DOC
- Malvasia di Bosa DOC
- Malvasia di Cagliari DOC
- Mandrolisai DOC
- Monica di Cagliari DOC
- Monica di Sardegna DOC
- Moscato di Cagliari DOC
- Moscato di Sorso-Sennori DOC
- Nasco di Cagliari DOC
- Nuragus di Cagliari DOC
- Sardegna Semidano DOC
- Vermentino di Sardegna DOC
- Vernaccia di Oristano DOC
IGT (elencu)
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]- Isola dei Nuraghi IGT
- Marmilla IGT
- Nurra IGT
- Ogliastra IGT
- Parteolla IGT
- Planargia IGT
- Provincia di Nuoro IGT
- Romangia IGT
- Sibiola IGT
- Tharros IGT
- Trexenta IGT
- Valle del Tirso IGT
- Valli di Porto Pino IGT
Riferimentos
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]- 1 2 3 4 5 Il vino in Sardegna, in quattrocalici.it, 9 abrile 2024.
- 1 2 Vini e denominazioni, in sardegnaagricoltura.it.
- 1 2 Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna, in cibo360.it.
- 1 2 Enologia in Sardegna, in activsardegna.com.
- 1 2 3 4 5 6 Sardegna: storia, territorio e vitigni, in lestradedelvino.com, 4 freàrgiu 2022.
- 1 2 3 I vini e i vigneti della Sardegna, in viniferare.it, 28 maju 2025.
- ↑ Viticoltura in Sardegna, in it.wikipedia.org.
- 1 2 3 4 I Vitigni della Sardegna, in quattrocalici.it, 12 martzu 2024.
- ↑ I vini della Sardegna, in blog.bibes.it, 30 cabudanni 2024. URL consultadu su 31 maju 2026 (archiviadu dae s'url originale su 20 abrile 2025).
- 1 2 3 4 5 6 Vitigni autoctoni della Sardegna, in money.it, 20 martzu 2026.
- 1 2 3 4 5 Vini DOC della Sardegna, in sardegnaagricoltura.it.
- 1 2 3 4 5 Vitigni autoctoni della Sardegna, in mangiaresardo.com, 4 austu 2025.
- ↑ Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna, in catalogoviti.politicheagricole.it.
- 1 2 Vitigni della Sardegna, in sardegnaagricoltura.it.
- 1 2 I Vitigni della Sardegna, in bevisardo.it, 30 santugaine 2024.
- 1 2 Sardegna – La storia e le origini del vino, in impetodivino.it.
- ↑ La viticoltura della Sardegna, in sardiniamagazine.com, 16 làmpadas 2025.
- ↑ Vini DOCG Sardegna: il disciplinare, in calicedivino.com, 14 martzu 2022.
- ↑ Vini IGT della Sardegna, in sardegnaagricoltura.it.