Limba lombarda
Articulu in nugoresu
![]()
| Lombardu | |
|---|---|
| Regiones | Lombardia |
| Chistionadores | |
| Totale | 3.500.000[1] |
| Àteras informatziones | |
| Casta | SVO[2] |
| Tassonomia | |
| Filogenesi | Lìnguas indoeuropeas Lìnguas itàlicas Lìngua latina Romanzas Romanzas occidentalis Lumbard |
| Còdighe de classificatzione | |
| ISO 639-1 | roa
|
| ISO 639-2 | roa
|
| ISO 639-3 | lmo (EN)
|
| Glottolog | lomb1257 (EN)
|
| Estratu in limba | |
Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine, art. 1
Tucc i òmm nassen liber e tucc istess per dignitaa e diritt. Gh'hann giudizzi e coscienza e gh'hann de tratass 'me fradej. | |
Spratzidura geogràfica de sa lìngua lombarda | |
Su lombardu (in lombardu lombard, lumbard o lumbaart) est una limba chi fachet parte de sas limbas gallu-itàlicas de sas limbas romanzas. Si chistiònat in s'Italia de su Nord, mascamènte in Lombardia ma fìntzas in sas regiones chi li sun a cùrtzu, comente sa banda piemontesa de oriente, e in Isvìtzera de zosso (Ticino e Graubünden).
Classificatzione
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]Su tèrminu limba lombarda indicat su diasistema[N 1]Sistema superiore chi unint prus sistemas inferiores, finomicamenti, morfològicamenti e lessicalmenti simigiantis (Treccani)</ref> cumpostu de sos dialetos romanzos de tipu lombardu (dialetos lombardos)[3], impreadu dae sa norma ISO 639-3 pro ddu classificare in unu cluster linguìsticu unidade[4] – cunsideradu comenti un'isperi de variedades omogènias chi costituint una limba[5] – cun su còdighe LMO[6].
Pro more de sa mancàntzia de una koinè lombarda (una variedade literària prus prèvalida e de prestígiu mannu, mancari su milanesu siat in parte pretadu a custu[3]), sas diversas variedades lombardas s'ant isvilupadu in sos sèculos in manera autònoma una dae s'àtera, ma mantènint semper una intelligibilidade mùtua[4][7]; segundu custu ùrtimu critèriu[8], sa limba est classificada in sa norma comenti limba individuale[6].
Da su puntu de vista filogenèticu, si tratat de una limba de sa famìlia gallo-itàlica, de sa cale si podent nàrrere àteras limbas contigui a su lombardu, comenti su piemontesu e s'emilianu; custu grupu est caraterizadu dae elementos de transitzioni intre su sistema de sas limbas gallo-romanzas (comenti frantzesu, otzitanu e arpitanu) e cussu de sas limbas italo-romanzas (comenti italianu, napuletanu e sitzilianu)[9][10][11], in manera tale chi s'agatat meda bortas classificadu in ambas duas famílias.
In sos àmbitos de sa dialetologia e de sa sociolinguìstica, essende descrita comenti dialetu romanu primàriu (est a narrer, un'evolutzione autònoma de su latinu volgare, e no una diferentziatzione regionale de sa limba italiana)[12], podet èssere meda bortas narrada puru dialetu lombardu, intendende cun custu tèrminu s'atzetzione de limba contrapposta a cussa ufitziale de s'Istadu[13] e caraterizada dae un'impreu printzipalmente informale[14]; in custu contèxtu, sos dialetos lombardos si podent agatare inclùidos in su grupu de sos dialetos italianos setentrionales, chi – diferentemente dae cussu gallo-itàlicu – incluet puru su venetu[15].
Orìgini
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
.
Su sustratu linguìsticu prus antigu chi apat lassadu traza in Lombardia de su cale tenimus calicuna notìtzia est cussu de sos antigos Lìgures[16][17]. Sas informatziones a disponimentu pro custa limba sunt però meda vagas e istremamente limitadas[16][17]. Diferente meda est su cuadru chi si podet tracciare pro sas populatziones chi si sunt sostituidas a sos Lìgures, is Cèlticos[18].
S'influèntzia linguìstica chi ant tentu sos Cèlticos in sas faeddadas locales est istada manna, in manera tale chi ancora oe sa limba lombarda est classificada comenti gallo-romanza (sos Cèlticos sunt puru narrados "Galos")[16]. Fiat però sa dominatzione romana, chi aiat sostituidu cussa cèltica, a dare forma a s'idioma faeddadu in s'antiga Lombardia, in manera tale chi su lessicu e sa grammatica de custa limba tenent derivatzione romanza[18].
Riconoschimentos ufitziales
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa limba lombarda est catalogada comenti limba individuale[6] (est a narrer indipendente e distinta[19]) dae s'istandard internatzionale ISO 693[20]. Sa limba lombarda podriat èssere cunsiderada una limba regionale e minoritaria segundu sa Carta europea delle lingue regionali o minoritarie, chi in s'artìculu 1 afirmat chi pro "lingue regionali o minoritarie si intendono le lingue... che non sono dialetti della lingua ufficiale dello Stato"[21][N 2]. In particulare, sa Carta europea pro sas limbas regionalas minoritarias est istada aprovada su 25 làmpadas 1992 e est intraada in vigore su 1º martzu 1998[22].
S'Itàlia at firmadu custa carta su 27 làmpadas 2000 ma non l'at ancora ratificada,[23] a diferèntzia de sa Isvìtzera. Mancari tèngiat, segundu calicunu istudiosu, sas caraterìsticas pro intrare intre sos idiomas tutelados dae sa Carta europea de sas limbas regionalas o minoritarias e sia registrada dae s'UNESCO comenti limba in perìgulu de estintzione[24], in quantu faeddada dae unu nùmeru semper minore de persones, su lombardu no est ufitzialmente reconnotu comenti limba regionale o minoritaria nè dae sa legislatzione istatale italiana nè de cussa elvètica[23].
A cumintzamentu de su 2016 est istadu presentadu a su Cussìgiu Regionale de sa Lombardia unu progetu de lege pro s'istitutzione de su bilinguismo italianu-lombardu e pro sa promòtzione de su lombardu e de sas suas variedades dialetales locales[25][26], integrada a pustis dae sa lege pro su riordinamentu de sa cultura lombarda, chi est istada aprovada in cabudanni 2016[27]. Comente afirmadu prus bortas dae sa Corte costituzionale in sas sentèntzias suas, pro nàrrere sa sentèntzia n. 81 de su 2018, isceti s'Istadu podet identìficare una minoràntzia linguìstica istòrica, mentras sa Regione podet isceti afortiare sos idiomas regionales in su pranu culturale[28].
Taula de linguìstica romànica
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]Custa taula mustrat is diversi evolutzionis de su latinu a su sardu, su lombardu e àteras limbas romàntzias.
| Latin | Sardu Campidanês | Lombard | Talian | Lionesu | Catalan | Venit | Portughesu |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| annus | annu | an | anno | annu | any | an | ano |
| lingua | lingua | lengua | lingua | llingua | llengua | łéngua | língua |
| ligna | linna | legna | legna | lleinna | llenya | legna | lenha |
| clavis | crai | ciaf | chiave | chave | clau | ciave | chave |
| fumus | fumu | füm | fumo | fumu | fum | fumo | fumo |
| claudere | serrai | sarà | chiudere | pechare | tancar | serar | fechar |
| factum | fatu | fad | fatto | feichu | fet | fato | feito |
| planum | pianu | pian | piano | chanu | pla | pian | chão |
| filius | fillu | fiö | figlio | fiyu | fill | fiol | filho |
| noctem | noti | nòcc | notte | nueiche | nit | note | noite |
| oculus | ogu | öcc | occhio | gueyu | ull | òcio | olho |
Riferimentos
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]Esplicativos
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]- ↑ Faeddadu in Botuverá, in Brasili, comunu fundau de emigraus italianus bennius mescamente de sa campagna intra Treviglio e Crema. Una tesi de s'Universidade de Leiden subra de su "Brazilian Bergamasch:.
- ↑ "[In ogni caso] la carta non specifica quali lingue europee corrispondono al concetto di lingue regionali o minoritarie quali definite al suo articolo 1. In realtà, lo studio preliminare sulla situazione linguistica in Europa effettuato dalla Conferenza permanente dei poteri locali e regionali d'Europa ha condotto gli autori della carta a rinunciare ad allegarvi un elenco delle lingue regionali o minoritarie parlate in Europa. Malgrado la competenza dei suoi autori, un tale elenco sarebbe stato di certo ampiamente contestato per ragioni linguistiche, come pure per altre ragioni. Inoltre, rivestirebbe un interesse limitato poiché, almeno per quanto riguarda i provvedimenti specifici che figurano nella Parte III della carta, le Parti avranno un ampio potere discrezionale per stabilire le misure che si devono applicare ad ogni lingua. La carta presenta delle soluzioni appropriate per le varie situazioni delle diverse lingue regionali o minoritarie, ma non avanza giudizi sulla situazione specifica rispetto a dei casi concreti". Carta Europea delle lingue regionali o minoritarie, Consiglio d'Europa, Rapporto Esplicativo STE n. 148; traduzione non ufficiale.
Bibliogràficos e sitogràficos
[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]- ↑ UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger, in unesco.org.
- ↑ The World Atlas of Language Structures Online, Sardinian
- 1 2 Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2010-2011, http://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti-lombardi_(Enciclopedia-dell'Italiano).
- 1 2 Mary C. Jones e Claudia Soria, Policy and Planning for Endangered Languages, Cambridge University Press, p. 130.
- ↑ International African Institute, A Handbook of African Languages, in Africa: Journal of the International African Institute, vol. 16, Cambridge University Press, pp. 156-159.
- 1 2 3 www-01.sil.org, http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=LMO.
- ↑ Glauco Sanga, The Dialects of Italy, Routledge, p. 253, ISBN 0-415-11104-8.
- ↑ Scope of Denotation | ISO 639-3, in iso639-3.sil.org.
- ↑ galloitàlico in Vocabolario - Treccani, in treccani.it.
- ↑ galloromanzo in Vocabolario - Treccani, in treccani.it.
- ↑ gallo-romanzi, dialetti nell'Enciclopedia Treccani, in treccani.it.
- ↑ Michele Loporcaro, Profilo linguistico dei dialetti italiani, Laterza.
- ↑ Loporcaro 2009, p. 5.
- ↑ Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2004-2006, http://www.treccani.it/enciclopedia/dialetto_(Enciclopedia-dei-ragazzi).
- ↑ Lorenzo Renzi e Alvise Andreose - Manuale di linguistica e filologia romanza - Ed. Il Mulino, Bologna - Nuova edizione - 2015, pagina 57: " (…) I dialetti italiani settentrionali comprendono le varietà parlate in Piemonte, nella Liguria, nella Lombardia, nel Trentino, nel Veneto e, infine, nell'Emilia e nella Romagna (…)"
- 1 2 3 Agnoletto, p. 120.
- 1 2 D'Ilario, 2003, p. 28.
- 1 2 D'Ilario, 2003, p. 29.
- ↑ Scope of denotation for language identifiers, in www-01.sil.org.
- ↑ Language codes - ISO 639, in iso.org.
- ↑ Legislazione europea - Carta europea delle lingue regionali o minoritarie (PDF), cesdomeo.it. URL consultadu su 3 freàrgiu 2026 (archiviadu dae s'url originale su 12 maju 2016).
- ↑ Carta europea delle lingue regionali o minoritariee, minoranzelinguistiche.provincia.tn.it.
- 1 2 Lingue regionali, l’Italia verso la ratifica della Carta europea di tutela, eunews.it.
- ↑ Red book of endangered languages, in helsinki.fi.
- ↑ "Lombardia bilingue con il dialetto": progetto di legge presentato in Regione[ligàmene interrùmpidu], Il Giorno.
- ↑ Dialetto, la Lega propone il bilinguismo in Regione, Affari Italiani.
- ↑ La Lombardia ha una nuova legge sulla cultura Pilastri: identità, valorizzazione del patrimonio e innovazione, lombardiaquotidiano.com. URL consultadu su 3 freàrgiu 2026 (archiviadu dae s'url originale su 21 cabudanni 2017).
- ↑ sentenza costituzionale nr. 81 del 2018 - https://www.cortecostituzionale.it/actionSchedaPronuncia.do?anno=2018&numero=81
| Limbas romanzas | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Latinu | Latinu Vulgare† | ||||||||
| Romanzu Occidentale |
| ||||||||
| Romanzu Orientale |
| ||||||||
| Romanzu Insulare | Sardu | ||||||||
| Àteru | Limba franca | ||||||||