Itàlia
Articulu in LSC ![]()
|
|||||
|---|---|---|---|---|---|
| naradu puru | Itàlia Bel Paese (bellu Paisu) |
||||
| Informatziones | |||||
| nùmene currente | Itàlia | ||||
| nùmene cumpridu | Repùblica Italiana | ||||
| nùmene ufitziale | Repubblica Italiana | ||||
| limba | italianu (àteras a livellu regionale o locale) |
||||
| capitale | Roma | ||||
| Abitantes de sa capitale | 2.774.625 | ||||
| governu | Repùblica parlamentare | ||||
| presidente | Giorgio Napolitano | ||||
| primu ministru | Mario Monti | ||||
| proclamatzione | Rennu de Itàlia: su 17 de martzu 1861 |
||||
| Nàschida de sa Repùblica Italiana |
su 18 de làmpadas 1946 | ||||
| intada a s’ONU | su 14 de nadale 1955 | ||||
| intrada a s’UE | su 25 de martzu de 1957 | ||||
| superfìtzie totale (km²) |
301.340 | ||||
| superfitzie Abba (km²) |
2,4 | ||||
| populatzione totale | 60.742.397 | ||||
| densidade de populatzione (a/km²) |
201,57 | ||||
| continente | Europa | ||||
| oràriu | UTC+1 (CET) UTC+2(CEST) in s’ora legale |
||||
| PIL | =1.921.576 $ (2008) | ||||
| PIL procapite | 29.392 $ (2010) | ||||
| HDI | 0,854 (2010) | ||||
| muneda | Euru[1] | ||||
| tld | .it, .eu | ||||
| telèfonu | +39[2] | ||||
| targa | I | ||||
| innu | Il Canto degli Italiani | ||||
| innu (significu) | Su dillu de sos italianos | ||||
| nòdida | su 2 de làmpadas | ||||
Sa Repubrica Italiana, naradu puru Italia pro ite cumprendet belle totu sa penisula, est un'istadu in s'Europa meridionale.
S’Itàlia, tzerriada ufitzialmente sa repùblica italiana (in italianu: repubblica italiana) ,est una repùblica parlamentare de su capu de giosso de s’Europa. Alindat cun sa Frantza ,s'Isvìtzera, s’Àustria e s'Islovènia addae de sas alpes a su nord. Atinat fintzas a totu sa penìsola italiana a su sud, in prus de sas ìsulas de Sardigna e de Sitzìlia , sas prus mannas de su mediterràneu. Annotamala atinat paritzas ìsolas prus piticas . Sos istados indipendentes de San Marino e de sa tzitade de su Vaticanu sunt enclaves a intro de s’Itàlia, inbetzes sa comuna de ‘Campione d’Itàlia’ est una esclave a intro de s'Isvìtzera.
Sa cussorza italiana carrargiat unos 301,338 km2 in sos chi bivènt unos 60 milliones de abitantes . Est su de chimbe paisu prus populadu de s’Europa e su de bintitrès de su mundu. Sos oros de su mare sighint pro 8.000 km a sa grussera.
Roma est sa capitale e sigomente fiat sa capitale de s’imperu romanu, fiat istadu su tzentru de sa tzivilidade otzidentale pro agiomai ses sèculos. A pustis chi s’imperu est rutu, meda popolatziones istràngias s’aposentaiant a intro sas làcanas italianas, mescamente germanicos, ma áteros puru.
In sos sèculos imbenientes sa penìsola fiat partzidu in paritzos tzidade-istados e istados regionales, chi fiant a s’ispissu controlladu pro istràngios governos. A pustis de carchi sèculos s’Itàlia torrat a èssere su bratzolu de sa cultura otzidentale a caddu de su risorgimentu in su sèculo XV. In fines s’Itàlia arreneschet in su 1861 s’unidade a segudare, gratzias a su rennu de Sardigna, chi aunit su rennu a suta de sa corona de Savoia, e gratzias a sa voluntade de su pòpulu italianu a sa unidade e a nde isterisare sa dominatzione istràngias.
In su de XX siculo hat segudadu unu imperu coloniale e leat parte a sa prima e a sa segunda gherra mundiale , binghende sa de unu ,ma perdende sa de duos e pro cussu perdet a sas colònias suas. In sa segunda mitade de su siculo su paisu hat tentu unu isvilupu econòmicu mannu. Est su de 24 paisu prus isvilupadu de su mundu e su de 10 pro su chi atenet sa calidade de sa vida. Est unu de sos fundatores de su chi immoe est sa Unione Europea e est in sa Euro-zona. Leat parte a su G9, su G20 e a sa NATO. Tenet sa de tres reserva prus manna de oro , su de oto GDP nominale, su de deghe GDP (PPP) e sas de ses intradas (budget) prus mannas de su mundu. Tenet unu livellu de pubblica educatzione bonu a beru e est globalitzadu meda. S’Itàlia giogat unu ruolu meda importante pertocat s’aspetu militare, culturale e diplomaticu in su cuntestu internatzionale.
Cuntènnidu |
[acontza] Geografia
A nord alindat cun sa Frantza, s'Isvìtzera, s'Austria, sa Islovènia. Est inghiriada dae su Mare Mediterraneu: s'Adriaticu, su Ioniu, su Tirrenu. A s'Italia apartennent duas isulas mannas Sitzilia e Sardigna, e àteras minores. A nord de s'Italia b'est sa cadena de sas Alpes, e in longaria, in sa peninsula, sos Apenninos. Su frùmene prus mannu de s'Italia est su Po, chi naschet dae su Monviso, e atraessat sa Pianura Padana, e si nche ghetat a mare in s'Adriaticu, a cutzu de Venezia.
Sas Alpes ant un'isterrida de 1200 km. Calchi monte: su Monte Biancu (4800m.), su Cervinu (4400m.), su Monte Rosa (4600m.), Su Bernina (4050m.), su Monviso (3800m.), Adamello, Ortles, Cevedale e ateros. Sos ghiacciaios de sas Alpes alimentant frùmenes mannos (in Italia): su Po, su Ticinu,S'Adda, s'Adige,Su Tagliamento, e àteros. E ateros in Europa: Su Reno, su Rodano, su Danubio.
In Italia bi sunt sos Apenninos, chi tenent una longaria de 1200 km., dae su passu de Cadibona a su "Stretto de Messina". Sunt partzidos in tres partes: Apenninos setentrionales, chi cumprendent sos Apenninos Ligures e Toscanos, cun su Monte Cimone, su Monte Fumaiolo e-i su Monte Falterona. E cun sos frùmenes: Arno e Tevere.
Sos Apenninos tzentrales, cun sos Apenninos Marchigianos e Abrutzesos, cun su Gran Sasso d'italia (2912m) e sa Maiella (2795m), e sos frùmenes Metauro, Tronto, Pescara.
Sos Apenninos Meridionales, cun sos Apenninos de sa Campania e de sa Calabria e sos Montes La Sila e s'Aspromonte (1955m). Unu riu importante:su Garigliano.
Dèvemus annànghere s'Apenninu Sitzilianu, cun sos Montes Nebrodi e Le Madonie e su riu Simeto. In Sardigna sa cadena de su Gennargentu, cun sa Punta La Marmora (1834m). In Italia bi sunt lagos: a nord, su Lagu Mazore, su Lagu de Garda, su Lagu d'Iseo.
A su tzentru: Lagu de Bolsena, e Lagu Trasimeno. In Sardigna bi est su lagu artificiale prus mannu d'Europa, su lagu Omodeo, formadu dae su Tirso.
[acontza] Etimologia
Su istadu leat su nòmene dae sa regione geografica chi issa cumprendet .
[acontza] Ipòtesi printzipale: dae su annigru
Sende chi bi sunt paritzas ipòtesis pro su chi atenet sa orìgine de su fueddu, pro sa majoria de sos istoricos e de sos linguìstas est dae sos grecos ca su nòmene benit. Aìci parret chi tzerriant sa regione e custu parret chi benit dae sa paraula ‘’Viteliù’’ de sa limba oscana, una limba iscumpàrrida chi si faeddaiat in su sud de sa penìsula.
Su fueddu cherit nàrrere ‘sa terra de sos annigros’ , est a nàrrere de sos traos giòvanos. Su trau fiat unu sìmbulu sagradu pro custas popolatziones.
[acontza] Ateras Ipòtesis menores
[acontza] Su rei Italo
Podet èssere chi su fueddu bennat dae su nòmene de su rei de custas popolatziones, est a nàrrere su rei Italo , mancari chi no est tzertu chi issu at bividu de a veras.
[acontza] Dae sa bide
Podet èssere chi su fueddu bennat dae sa bide, giai chi su sud de sa penisola fiat prenu de bìngias fintzas a cussos tempus puru.
notas