Monti
| Monte | |
| Nùmene ufitziale: | Monti |
| Istadu: | Itàlia |
| Regione: | Sardinna |
| Provìntzia: | Terranòa-Tèmpiu (OT) |
| Ladiore: | Nord |
| Longhiore: | Est |
| Artiore: | 300 m. subra su mare |
| Tirada: | km² |
| Populatzione: | 2440 biv./km² |
| Apendìtzios: | |
| Comunes lacanantes: | Alà dei Sardi, Berchidda, Calangianus, Loiri Porto San Paolo, Olbia, Telti |
| Còdighe postale: | 07020 |
| Prefissu telefònicu: | 0789 |
| Còdighe istat: | |
| Còdighe catastale: | |
| Bividores: | Montinu - Montinos |
| Patronu: - Santu - Die |
Santi Gaini Martire (Monti), Santa Maria de sa Paghe (Su Canale) 25 de Santi Gaini |
| Giassu web: | |
Monti (Monte in sardu, Mònti in gadduresu) est una bidda in su nord-est de sa Sardigna, posta a lacana de su Logudoro cun sa Gallura in sa regione de su Montacuto e chi faghet parte de sa noa provintzia de Olbia-Tempio. Est abitada dae 2500 animas, contende puru sas fratziones de Su Canale [1] Sos Rueddos, Cuccuruedre, Stazione, Chirialza. A s'ala nord agatamus sa bidda de Telti, a est una parte de su logu de Olbia (o Terranoa), a sud Alà dei Sardi e a ovest Berchidda. Su logu montinu presentat cuccuros in totue e una paia de flumineddos chi current fintzas a su lagu de su Coghinas. Dae su belvedere si podet mirare totu su meravizosu ambiente chi ingiriat sa bidda, fatu de binzas e furestas de chercos e suelzos. In s'alciada chi che leat a Alà si passat pro Sa pineta e s'arrivit a Monte Pinu, terrinos imbuschidos, parte de sos cales impitada che "zona campeggio" e parte lassada a sa natura, chi b'at postu leperes, chervos, groddes, porcrabos, astores e cantu b'at. Paret chi sa bidda appat origines medioevales, cando faghiat parte prima de su Juigadu de Torres e posca, dae su XIII sec., de su "Logu de Arborea", fintzas a s'invasione e s'ocupadura de sos catalanos-aragonesos e, pius a tardu, de sos piemontesos. Propriu in su 1300, suta a sa dominatzione "turresa" est istada fraigada sa cheja de Santu Paulu cun su santuariu omonimu. Incuddae, donzi annu s'isvoligaiat sa prutzissione de S.Paulu chi bidiat arrivire zente dae tota sa bidda e fintzas dae sas biddas acultzu chi, a pes, pigaiant e falaiant pro sos nessi 10 chilometros de andadolzas chi giughent a sa cheja. Ancora oe b'at zente chi s'intendet de faghere custu isfoltzu e si tuccat. Atera festa importante est sa de su patronu de Monte, Santu Gainu, chi si isvoligat propriu ìn su mese de Santi Gaini cun musicas, ballos e cantos; fintzas a pagos annos faghet b'aiat puru sa "gara dei poeti improvvisatori", chi como però, s'est perdida. S'economia montina est tota intzentrada subra a sas binzas e a su turismu. Sende sa bidda acultzu meda a s'ala turistica pius famada de sa Sardigna, sa Gallura, e a sos incantevoles paesagios suos chi donzi annu retzint turistas a millaja, sos montinos ant puntadu meda subra a su setore agroalimentare, abelzende agriturismos e tratorias de alta calidade, famados fintzas in continente. B'at pois su setore printzipale de s'economia montina: sas binzas. In Monte si narat chi "fintzas chie no tenet binza est binzateri" dae cantu sa cultura de s'ua est irraighinada in sa mentalidade montina; sas binnennas diventant gasie unu momentu de aunione e de festa pro tota sa comunidade. Connotos in meda istados europeos sunt sa Cantina Del Vermentino e sos licchitos binos suos rujos, rosados e biancos, dae s'Abbaia ae su Thaora, passende pro su Galana e su Funtanaliras, apretziados fintzas a s'estèriu. Sa chentina, d'onzi annu, ammanizat sa "sagra del vermentno", ue si podent assazare sos produidos tipicos de sa bidda. S'acciapant puru atividades artejanales chi tribagliant sa linna e su oltiju. A livellu limbistigu su sardu montinu, logudoresu a s'incumintzu, leat medas influentzias dae su Galluresu. Tantas paraulas sunt in comunu o bortadas in logudoresu. Pro fagher s'esempiu "su mezoradu" (su gioddu), "su coltzu" (s'iscuru); sa moda de impreare, ancora de pius de sas biddas acultzu, sa "L" imbetzes chi sa "R" in medas paraulas, comente "sos Saldos", "s'alveschida".
|
|||||||