Amèrica
Articulu in campidanesu ![]()
S'America est unu continenti, chi est s'unioni de s'America settentrionali e de s'America meridionali.
Cuntènnidu |
[acontza] Tremini
Po nai "America" a bortas nanta "Nou Mundu" o "Continenti Nou", in contrapposizioni a su "Becciu Mundu" o "Continenti Becciu" comenti nanta s'Europa, logu aundi is scoberridoris beniant. Medas bortas si narat "America" po nai sia s'America settentrionali sia s'America meridionali, ma medas bortas puru si narat "America" (in dd'ogna lingua, includiu s'inglesu) po indicai is solus Stadus Unius.
[acontza] Etimologia
Segundu sa eoria ca s'est diffundia in is seculus, su nomini de s'America iat a benni de s'esploradori de Firenze Amerigo Vespucci: ponendu in fatu a custa teoria, est istetiu unu cartografu tedescu, Martin Waldseemüller a poniri in conca s'idea de mutìri su nou mundu degaici, impreandu su generi femminili (America) de su nomini suu latinizzau (Americus Vespucius), po inditai su continenti nou in dduna mappa de su mundu disignada in su 1507, cuntennia in sa Cosmographiae Introductio. Esistit perou peri un'atra versioni, ca iat a poniri sa nomencladura in ddunu tempus primu de su sbarcu de Vespucci in su nou continenti. Giovanni Caboto, sigomenti iat cumprendiu ca Cristoforo Colombo no fudi lompiu in s'Estremu Orienti, a pustis de essi propostu po nudda a Ferdinando II e Isabella de Castiglia de ddi donai unu viaggiu esplorativu bie una rotta prus settentrionali, s'est trasferiu in su 1496 in Inghilterra, po cumbinci su rei Erricu VII a sustenni su progetu suu. Su rei, ca iat giai perdiu s'occasioni de tenni Cristoforo Colombo a serviziu po issu, iat coidau a cuncediri s'autorizzazioni a Giovanni Caboto e iat achistìu su suu progetu de viaggiu cun litteras patentis de su 5 de martzu de su 1496. In su portu de Bristol Si fudi ordingiada una spedizioni de cincu navis, armadas cun su dinai de Caboto, ma cun su finanziamentu prus che atru a carrigu de s'erriccu mercanti gallesu Richard Ameryk, peri chi, po arrexonis ancora de cumprendiri, su 2 de mau de su 1497 ddest sarpàda una e bia , su Matthew, navíu de cinquanta tonnelladas cun ddunu equipaggiu de dexottu ominis: su 24 de lampadas de su 1497 est approdau in s'isula de Cabudu Bretoni e at toccau sa Noa Scozia, appubandu s'isula de Terranova, e, creendu de essi toccau s'estremidadi Nord Orientali de s'Asia, indd'at pigau possessu po nomini de Erricu VII. Caboto, disignandu sa mappa costas nordamericanas, casi seguramenti po sa primu borta iat donau a cussas terras su nomini de America, in onori de su Richard Ameryk ca fudi su principali finanziadori de su viaggiu suu, avvenniu duus annus primu de sa spedizioni de Amerigo Vespucci. resultat ca s'annuariu de Bristol de su 1497 apat registrau: ... sa dii de Santu Giuanni, sa terra de America beniat scoberta de is mercantis de Bristowe, a pissu de una navi nomenada Mathew …, comenti testificau de atrus documentus de cussu tempus pervennius fincias a oi[1].
[acontza] Storia
[acontza] Scoberta de s'America
Is Americas fiant oficialmenti scobertas de su "Becciu Mundu" su 12 de su mes'e Ladamini de su 1492, cun su viaggiu de Cristoforo Colombo, unu navigadori imbiau de sa regina de sa Spagna, e de su XV séculu funti stetias logu de medas esplorazionis e sighentis colonizazionis. Si creit eppuru ca is primus europeus a lompi in su Mundu Nou fiant unus cantus de vichingus, ca iant a essi sbarcaus in s'isula de Terranova e forsis in is costas de su Canada bie su 1100. Specificatamenti su primu europeu a biri is Americas ca si sciit fiat su vichingu Bjarni Herjólfsson (nasciu in Islanda ma de originis norvegesas) ca in su 986 iat bittu is costas de Terranova e de su Labrador.
[acontza] Geografia
[acontza] Geografia fisica
S'America capit totu in s'emisferu occidentali e s'estendit po casi totu sa latitudini de custu emisferu. Est difatis barigada de s'equatori, de su tropicu de su Cancru e de su tropicu de su Capricornu. S'estendit a nord fincias a si fai barigai peri de su circulu polari articu, mentris a sud no lompit a su circulu polari antarticu.
S'America stremenat petti cun maris e oceanus: a nord de su Mari Glaciali Articu, a ovest e sud-ovest de s'Oceanu Pacificu, a est e sud-est de s'Oceanu Atlanticu, a sud de s'Oceanu Pacificu e de s'Oceanu Atlanticu. A sud, su meridianu ca transit po su Cabudu Horn (su puntu prus meridionali de s'America), cumpartit difatis (convenzionalmenti) s'Oceanu Pacificu de s'Oceanu Atlanticu.
In totu s'America tenit una superfizie de 42.549.000 km², unu pagu de mancu de sa de s'Asia de cali est scrobada de su strintu de Bering.
[acontza] Geomorfologia
S'America est cumposta de duas mannas terras bessias a pillu mutìas "America de su Nord" e "America de su Sud" po comenti funti postas. Arrexonandu de i su tremini intre is duas Americas, is geografus funti casi totus de accordiu a cunsiderai s'America Centrali parti de s'America de su Nord. In particulari prus che atru si cunsiderat s'istmu de Darién comenti tremini. Cun prus precisioni su spartiacque de is fluminis Atrato (flunini de sa Colombia) e Tuiria (flumini de sa Repubblica de Panamà). Prus pagu bortas, comenti tremini intre is Americas, si cunsiderat su canali de Panamà (postu prus a nord-ovest).
S'America de su Nord capit in totu in s'emisferu boreali mentris s'America de su Sud capit casi totu in s'emisferu australi. Cunsiderandu s'America Centrali parti de s'America de su Nord, in particulari, de s'America de su Sud nofunti includius in s'emisferu australi: su Venezuela, sa Guyana, su Suriname, sa Guiana Francesa, una parti manna de sa Colombia e una parti pitica de s'Ecuador e de su Brasile.
Sempri cunsiderandu s'America Centrali parti de s'America de su Nord, s'America de su Sud tenit una superfizie de 17.840.000 km² mentris s'America de su Nord tenit una superfizie de 24.709.000 km² (tandu s'America de su Nord est prus manna de s'America de su Sud de prus o mancu su 38,5%).
[acontza] Unu o duus continentis?
Is geografus no funti de accordiu po cunsiderai s'America del Nord e s'America del Sud duus continentis cumpartius (su continenti nordamericanu e su continenti sudamericanu). Is geografus ca no funti de accordiu cun custu, dda cunsiderant un unicu continenti e cunsiderant s'America de su Nord e s'America de su Sud duus subcontinentis (su subcontinenti nordamericanu e su subcontinenti sudamericanu). Segundu is geografus ca dda sustenint, custa posizioni scientifica est donada de sa continuidadi territoriali ca esistit itre s'America de su Nord e s'America de su Sud.
[acontza] Macroregionis
Is principalis macroregionis de s'America funti (po posizioni geografica) s'America Settentrionali, s'America Centrali e s'America Meridionali. Custas tres macroregionis, cunsideradas paris, rappresentant s'intreu territoriu de s'America. Peri s'America Latina est una de is principalis macroregionis de s'America. Custa perou si contraddistinghit po essi istetia meda influenziada de nazionis latinas comenti Francia, Portugallu e Spagna. In s'America Latina pigat parti casi totu s'America Meridionali, casi totu s'America Centrali e su Mèssicu.
[acontza] Biogeografia
[acontza] Is primus esseris biventis
Is parassitologus de Rio de Janeiro funti ciccandu dedonai s'axudu insoru a sa scoberta de is bias de migrazioni preistoricas, crarusighias peri de is esseris umanus. pon'esempiu funti istetius agataus parassitus intestinalis de is esseris umanus de chini su ciclu vitali no s'iat a essi possiu arreguai passandu in is frittas regionis articas; tandu is specialistas ant ipotizzatu ca a su mancu 7000 annus calincunu populu iat a podiri essiri sceberau un'atru camminu po si trasferiri in su continenti americanu. Tandu in prus a cudda artica si podint acciungi comenti possibilis logus de passaggiu sa sub-artica e sa transoceanica (polinesiana).[2]
[acontza] Populazioni
[acontza] Populazioni originaria
Is primus bividoris de is Amèricas funti istetius casi totus sperdius de is colonizzadoris europeus. Intre is prus nomenaus nci furinti is ca ddi narant "populazionis precolombianas" (is prus nomenadas "Inca", "Maya" e "Atzecus"), tzerriaus de is europeus "indios" e is "indianus de Amèrica" ca biviànt in is ca oi funti is Stadus Unius e in su Canada, e ca funti istetius sperdius e inserraus in is tancas de is pionieris europeus.
[acontza] Populazioni oi
Sa populazioni americana est cumposta de 806.609.000 abitantis e una densidadi media de 19,1 ab/km², descendentis de tres grandus grupus etnicus, e fincias s'amescuru intr'e issus e totu: amerindius e esquimalis (ca formànta is abitantis autoctonus de s'Amèrica); europeus (de origini spagnola, portughesa, britannica, francesa, Itàlianu, tedesca, olandesa, danesa e slava, custus in totu fainti prus o mancu 572,9 milionis de personas, est a nai unu 63,5% de sa populazioni americana) e africanus subsaharianus descendentis de iscraus. Ddue funti peri descendentis de atrus inmigrantis, prus recentis, a pitzu de totu asiaticus, tanti de su Mediu tanti de s'Estremu Orienti. Mentris in mesura prus manna o prus pitica totus is paisus de su continenti tenint ascendenzia europea, custa est predominanti in paisus comenti Argentina, Brasili, Canada, Costa Rica, Stadus Unius, Cile e Uruguay. In calincunu de custus paisus, de chini is abitantis fenotípicamente tenint trattus europeus predominantis]], s'est bittu cun provas geneticas ca tenint percentualis piticas de sambini amerindiu e africanu.[3][4][5] Is problemas de arraccia in Amèrica funti calandu in su cursu de sa storia, specialmenti in forma legali, e ca sa sclavitudiniest istetia totu abolia in totus is paisus. Eppuru, esistint recusas po is minorìas de origini amerindia, africanus o asiaticus in diversus paisus de populazionis predominantementi biancas.
Is paisus auba sa percentuali de amerindius est sa parti prus manna de sa populazioni funti Guatemala, Bolivia, Mèssicu e Perù. Sa cumponenti indígena est meda significativa peri in Ecuador, El Salvador, Nicaragua, Honduras, Panama, Colombia, Venezuela e Paraguay.
[acontza] Carateristicas de sa populazioni
Sa populazioni in Amèrica bariat segundu is condizionis de sa vida. Sa parti prus manna de is abitantis de s'Amèrica Latina funti giovunus intr'e is 15 e is 24 annus de etadi, e sa sperantzia de vida bariat intr'e is 60 e is 80 annus de etadi. In prus, prus de sa metadi de la populazioni in grandu parti de is paisus est rurali. Argentina, Cuba, Cile e Uruguay funti is paisus de s'Amèrica Latina cun dduna struttura demografica relativamenti imbecciàda, difatis sa populazioni de 60 annus o prus est oguali o superiori a su 13%. In paisus comenti Guatemala, Haiti, El Salvador, Honduras, Nicaragua, Panama, Paraguay e República Dominicana, esistit una populazioni giovana prus mannas, funti de prus is giovunus intr'e is 15 e is 25 annus de etadi, invecis de sa Bolivia ca est un paisu ca est imbecciandu, ma peri cun dduna populazioni giovana. Po urtimu, in Brasili, Colombia, Ecuador, Costa Rica, Mèssicu, Perú, Puerto Rico e Venezuela, peri sa parti manna de is abitantis insoru funti giovunus, peri si in is urtimus annus in Brasili, Colombia, Costa Rica, Mèssicu e Puerto Rico ddu at unu progressivu imbecciamentu de sa populazioni relazionau a sa diminuzioni de sa fecundidadi.Su propriu in Guadalupe, Guayana Francesa e Martinica (Francia) e in paisus no latinus comenti Bahamas, Belize, Guyana, Jamaica, Suriname, is Antillas Piticas, Trinidad e Tobago, includendu is dependenzias europeas comenti is Antillas Olandesas, Aruba, etc.. In is Stadus Unius e Canada sa parti manna de is suus abitantis est adulta, bincendu sa populazioni giovana, assimbillandusì a su processu ca ddu est in Europa.
[acontza] Geografia politica
Su Nordamerica e su Sudamerica contant in totu 35 stadus indipendentis (22 in Nordamerica e 13 in Sudamerica) e calincunu territoriu mesu-indipendenti.
[acontza] America Settentrionali
| Paisu | Capitali |
|---|---|
| Bermuda (Regnu Uniu) | Hamilton |
| Canada | Ottawa |
| Groenlandia (Danimarca) | Nuuk |
| Mèssicu | Cittadi de su Messicu |
| Saint-Pierre e Miquelon (Francia) | Saint-Pierre |
| Stadus Unius | Washington |
[acontza] America Centrali
[acontza] America Centrali
| Paisu | Area (km²) | Popolazioni (1u de argiolas de su 2007) | Densidadi (po km²) | Capitali |
|---|---|---|---|---|
| Belize | 22.966 | 256.062 | 11 | Belmopan |
| Costa Rica | 51.100 | 4.325.838 | 85 | San José |
| El Salvador | 21.040 | 6.948.073 | 330 | San Salvador |
| Guatemala | 108.890 | 12.974.361 | 119 | Città del Guatemala |
| Honduras | 112.090 | 6.406.052 | 57 | Tegucigalpa |
| Nicaragua | 129.494 | 5.603.000 | 42 | Managua |
| Panamá | 78.200 | 3.231.000 | 43 | Panamá |
[acontza] Antillas
| Paisu | Area (km²) | Popolazioni (1u de argiolas de su 2007) | Densidadi (po km²) | Capitali |
|---|---|---|---|---|
| Antigua e Barbuda | 442 | 69.108 | 152 | Saint John's |
| Curaçao (Paisus Bascius) | Willemstad | |||
| Aruba (Paisus Bascius) | 193 | 102.695 | 532 | Oranjestad |
| Sint Maarten (Paisus Bascius) | Philipsburg | |||
| Bahamas | 13.940 | 297.852 | 21,2 | Nassau |
| Barbados | 430 | 276.607 | 642 | Bridgetown |
| Isulas Cayman (Regnu Uniu) | 260 | 44.270 | 139 | George Town |
| Cuba | 110.861 | 11.184.023 | 110,9 | S'Avana |
| Dominica | 754 | 72.386 | 91 | Roseau |
| Repubblica Dominicana | 48.730 | 9.183.984 | 173,2 | Santo Domingo |
| Grenada | 350 | 105.000 | 259,5 | Saint George's |
| Guadalupa (Francia) | 1.628 | 420.000 | 258 | Basse-Terre |
| Haiti | 27.750 | 8.527.817 | 271 | Port-au-Prince |
| Giamaica | 11.425 | 2.598.000 | 245 | Kingston |
| Martinica (Francia) | 1.128 | 401.000 | 339 | Fort-de-France |
| Montserrat (Regnu Uniu) | 102 | 4.798 | 47 | Plymouth (capitali de facto: Brades) |
| Porto Rico (Stadus Unius) | 9.104 | 3.994.259 | 438 | San Juan |
| 25 | 6.852 | 274 | Gustavia | |
| Saint Kitts e Nevis | 261 | 38.756 | 148,5 | Basseterre |
| Santa Lucia | 620 | 160.145 | 260 | Castries |
| Saint-Martin (Francia) | 53,20 | 31.397 | 590 | Marigot |
| Saint Vincent e Grenadine | 389 | 116.812 | 300 | Kingstown |
| Trinidad e Tobago | 5.128 | 1.300.000 | 215 | Port of Spain |
| Turks e Caicos (Rennu Auniadu) | 497 | 26.023 | 60 | Cockburn Town |
| Isulas Virginis americanas (Stadus Unius) | 352 | 124.778 | 254 | Charlotte Amalie |
| Isulas Virginis britannicas (Regnu Uniu) | 153 | 21.730 | 142 | Road Town |
[acontza] America Meridionali
| Paisu | Area (km²) | Popolazioni (1u de argiolas de su 2007) | Densidadi (po km²) | Capitali |
|---|---|---|---|---|
| Argentina | 2.766.890 | 39.921.833 | 14,3 | Buenos Aires |
| Bolivia | 1.098.580 | 8.857.870 | 8,1 | Sucre |
| Brasile | 8.514.877 | 192.000.000 | 22 | Brasilia |
| Cile | 756.950 | 16.358.565 | 21,1 | Santiago (Cile) |
| Colombia | 1.138.910 | 44.831.434 | 39,4 | Bogotà |
| Ecuador | 283.560 | 13.363.593 | 47,1 | Quito |
| Isulas Falkland (Regnu Uniu) | 12.173 | 2.967 | 0,24 | Port Stanley |
| Georgia del Sud e isulas Sandwich meridionalis (Regnu Uniu) | 4.190 | 200 | 0,04 | Grytviken |
| Guyana | 214.970 | 765.283 | 3,6 | Georgetown |
| Guyana francesa (Francia) | 86.504 | 190.842 | 2 | Cayenne |
| Paraguay | 406.750 | 6.347.884 | 15,6 | Asunción |
| Perù | 1.285.220 | 27.925.628 | 21,7 | Lima |
| Suriname | 163.270 | 433.998 | 2,7 | Paramaribo |
| Uruguay | 176.220 | 3.415.920 | 19,4 | Montevideo |
| Venezuela | 912.050 | 25.375.281 | 27,8 | Caracas |
[acontza] Lìnguas
Su numeru in totu de is lìnguas de sAmèrica bincit de meda 500, intr'e lìnguas e dialetus. Is principalis lìnguas funti is correspundentis a is ca funti istetius postus de is colonizadoris europeus, sighius de is lìnguas de is principalis culturas amerindias.
- Su spagnolu est allegau de prus de 377 milionis de personas, principalmenti in Mèssicu, Centroamèrica e Sudamèrica. Esistint peri importantis comunidadis ispanofonas in is Stadus Unius, Brasili e calincuna isula de is Caraibis.
- Su inglesu est allegau de unu 325 milionis de personas. Est sa lìngua prus allegadas in is Stadus Unius e est offitziali in Canada, Belize, Guyana, is Isulas Malvinas o Falkland e calincunu territoriu de is antillas. In Puerto Rico est presenti comenti segunda lìngua offitziali.
- Su francesu est allegau in varias isulas de is Caraibis (comenti Haití, Guadalupe e Martinica, intr'e atras) e est offitziali in Canada (comenti peri in sa provincia de su Quebec) e in sa Guayana Francesa.
- Su portoghesu est sa lìngua offitziali de su Brasili, cun ddunu totali de prus de 185 milionis de fueddadoris.
- Su quechua est sa lìngua nativa prus allegada, cun prus de 12 milionis de personas. Est offitziali in Bolivia e in su Perú, in is zonas auba custa lìngua predominat.[6] Su propriu ddu allegat una considerabili minoría in Ecuador, su sud de sa Colombia, totu su nord de s'Argentina e su nord de su Cile.[7][8]
- Paris a su quechua, su aimara est peri offitziali in Bolivia, mentris in su Perú auba prevalit e bia.[9] Aicci e totu, s'aimara est sa primu lìngua de unu 18% de sa populazioni de sa Bolivia, e est sa lìngua principali amerindio del sud peruvianu e su nord cilenu. Nci funti peri fueddantis de custa lìngua in su nord de s'Argentina.[7][10]
- Su creolu est una lìngua basada principalmenti in su francesu, ca si chistionat in Haití.
- Su guaraní est allegau de prus de 6 milionis de personas, principalmenti in su Paraguay, auba est lìngua offitziali.
- Diversas lìnguas nativas funti allegadas in sa zona de su centruamerica, comenti su náhuatl (allegau de 1,5 milionis de personas in Mèssicu), su quiché (allegau de 1,4 milionis de personas in Guatemala e Mèssicu), is lìnguas mayenses (totus paris allegadas de 5 milionis de personas in Mèssicu e Centruamèrica), su zapotecu (allegau in Oaxaca de unu 800 milla personas, a pitzu de totu s'Istmo de Tehuantepec, includiu medas de cussas de origini europea e araba) e su mixteco (allegau in Oaxaca e in su Guerrero de prus de 500 milla personas), intr'e atras.
- Su olandesu est allegau in is isulas de Aruba, Bonaire, Curazao, Sint Maarten, San Eustaquio e Saba, aicci comenti in sa República de Suriname.
- In su territoriu de sa Groenlandia est offitziali su groenlandesu.
Calincuna atra lìngua tenit una importantzia demográfica chenza chi siat offitziali, intr'e cussas:
- Su mapudungunu est sa lìngua nativa allegada de prus o mancu 440 milla mapuches in su Cile e s'Argentina.
- Su wayúu o guajiru est una lìngua indígena allegada de prus de 400 milla personas in sa Colombia e su Venezuela.
- Su papiamentu est una lìngua criolla allegada in is isulas de Aruba, Bonaire e Curazao.
- Diversas lìnguas, comenti su tedescu e sa lìngua italiana, funti peri allegadas de is immigrantis ca furinti lompius in s'Amèrica a s'acabu de su seculu XIX e in su seculu XX. Su tedescu est allegada prus che atru in sa Regioni Sud de su Brasili, sud de su Cile e in calincuna regioni de Argentina, Perú, Paraguay, Mèssicu e Venezuela, intr'e atras. Su basciu tedescu est allegau in su Paraguay, Mèssicu, Stadus Unius, Canada, Belize e Bolivia. S'italianu est allegau in Stadus Unius, Canada, Argentina, Brasili, Perú, Cile, Uruguay, Venezuela e Mèssicu.
- Su vènetu est allegau prus che atru in Mèssicu e Brasili.
- Su portughesu est allegau in Venezuela de sa manna colonia portughesa distribuia in totu su Paisu (su Venezuela ponit paris sa terza colonia portughesa prus manna de su mundu). Su propriu est allegau in is fronteras de is paisus ca stremenant cun su Brasili. S'amescuru de is lìnguas spagnolas e portughesas donant logu a sa bariedadi mutìa Portuñol.
- Su giapponesu est allegau, in gradu prus mannu, in is Istadus Unius, in su Brasili e in su Perú, ca funti is paisus auba bivit sa prus cantidadi de immigrantis gapponesus, peri chi su propriu dd'allegant in is paisus cun piticas colonias giapponesas.
- Su cinesu est allegau, principalmenti, in su Perú, Stadus Unius e Canada (ca funti is paisus cun prus cantidadi de immigrantis) e, unu pagu de mancu, in atrus paisus de su continenti.
- Su gallesu est allegau in sa provincia de sa patagonia argentina de Chubut.
- Su croatu est allegau in Cile de sa manna comunidadi de immigrantis ca bivint in is regionis de Antofagasta e Magallanes.
- Sa lìngua ausiliaria esperanto est allegada de unu 300 milla personas in paisus de totu su continenti, cun concentratzionis notabilis in Brasili, Argentina, Cile, Costa Rica, Mèssicu, Uruguay, Paraguay, Venezuela, Colombia, Stadus Unius, Canada e Cuba.
[acontza] Dinai
- Anguilla, Antigua e Barbuda, Dominica, Granada, Montserrat, Saint Kitts e Nevis, Saint Vincent e Grenadine, e Santa Lucía - Dollaru de is Caraibis orientalis (EC$; XCD)
- Antillas Olandesas - Fiorinu antillanu olandesu
- Argentina - Peso argentinu ($; ARS)
- Aruba - Fiorinu de Aruba (AWG)
- Bahamas - Dollaru de is Bahamas (B$; BSD)
- Barbados - Dollaru de is Barbados (Bds$; BBD)
- Belize - Dollaru de su belize (Bz$; BZD)
- Bermudas - Dollaru de is bermudas (BD$, BM$; BMD)
- Bolivia - Bolivianu (Bs.; BOB)
- Brasili - Real de su Brasili (R$; BRL)
- Canada - Dollaru canadesu (C$; CAD)
- Cile - Peso cilenu ($; CLP)
- Colombia - Peso colombianu ($, COL$; COP)
- Costa Rica - Colón costaricanu (₡; CRC)
- Cuba - Peso cubanu (CUP), Peso cubanu convertibili (CUC)
- República Dominicana - Peso oru dominicanu ($, RD$; DOP)
- Ecuador, El Salvador, Stadus Unius, Turks e Caicos, Isulas Vírginis Britannicas, Isulas Vírginis amèricanas, e Puerto Rico - Dollaru stadunidensi ($; USD)
- Groenlandia - Corona danesa (DKK)
- Guadalupe, Guayana Francesa, Martinica, Saint-Barthélemy, y San Martín - Euro (€; EUR)
- Guatemala - Quetzal (GTQ)
- Guyana - Dollaru guyanesu (GYD)
- Haití - Gourde haitianu (HTG)
- Honduras - Lempira (HNL)
- Isulas Cayman - Dollaru de is Isulas Cayman
- Georgia de su Sud e isulas Sandwich meridionalis, e Isulas Falkland - Libra malvinensa o Sterlina de is Falkland (£, FL£; FKP)
- Jamaica - Dollaru jamaicanu ($, J$, JA$; JMD)
- Mèssicu - Peso mèssicanu ($; MXN)
- Nicaragua - Córdoba nicaraguensa (C$; NIO)
- Panamá - Balboa panamensu (oficial) (PAB); Dollaru stadunidensi (cursu legali) ($; USD)
- Paraguay - Guaraní paraguayo (PYG)
- Perú - Nuevo sol (S/.; PEN)
- Saint-Pierre e Miquelon -
- Suriname - Dollaru surinamesu (SRD)
- Trinidad e Tobago - Dollaru trinitensu ($, TT$; TTD)
- Uruguay - Peso uruguaianu ($; UYU)
- Venezuela - Bolívar (Bs., Bs.F; VEF)
[acontza] Notas
- ↑ (IT)>> La domanda del giorno « ScienzaOggi
- ↑ "Parassiti e migrazioni umane", de Fabrizio Bruschi, pubbl. in "Le Scienze (Scientific American)", num.484, dic.2008, pag.44
- ↑ SOCIAL IDENTITY Marta Fierro Social Psychologist.
- ↑ massive immigration of European Argentina Uruguay Chile Brazil
- ↑ Latinoamerica.
- ↑ http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Peru/per93reforms05.html Funti lìnguas offitzialis su castiglianu e, in is logus auba predominant, comenti ddu funti su quechua, su aimara e is atras lìnguas originarias de su continenti, segundu sa ley
- ↑ 7.0 7.1 Chile profile, Ethnologue, retrieved October 10th, 2007
- ↑ SIL International
- ↑ In su Perú no ddu at una legislazioni ca ponit in practica sa offitzialidadi constituzionali de s'aimara, ne est in nisciuna manera impreada in s'amministrazioni de su Stadu, cun dduna eccezioni: is programas ruralis de "Educación Bilingüe Intercultural (EBI)
- ↑ (Hardman 2000: p. 1)