Letònia

Dae Wikipedia, s'entziclopedia lìbera.
Jump to navigation Jump to search
Custu artìculu est iscritu cun sa grafia Flag of Sardinia, Italy.svgLimba Sarda ComunaFlag of Sardinia, Italy.svg. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:

campidanesu · logudoresu · nugoresu

Coordinadas: 57°N 25°E / 57°N 25°E57; 25

Letònia
Letònia – Bandera Letònia - Istemma
(detàllios) (detàllios)
Letònia - Localizzazione
Datos amministrativos
Nùmene intreu Letònia
Nùmene ufitziale Repùblica da Letònia
Limbas ufitziales lètone
Capitale Riga  (709.767 ab. / 2017)
Polìtica
Forma de guvernu repùblica parlamentare
Indipendèntzia 18 de onniasantu de su 1918, intre 1940 e 1991 membru de s'Unione Soviètica, s'indipendèntzia fiat torrada a decrarare su 21 austu e su 1991
Intrada in s'ONU 17 de cabudanni de su 1991
Mannària
Totale 64 589 km² (123º)
% de sas abbas 1,5%
Populatzione
Totale 1 986 705 ab. (2015)
Densidade 30,76 ab./km²
Nùmene de sos abitantes Template:AggNaz
Geografia
Continente Europa
Làcanas Bielorùssia, Estònia, Lituània, Rùssia
Fusu oràriu UTC+2 (Ora legale: UTC+3)
Economia
Valuta Euro
PIB (numenale) 34 881 milliones de $
PIB pro capite (nominale) 18 031 $
PIB (PPC) 57 840 milliones de $
Vàrias
Còdighes ISO 3166 LV, LVA, 428
TLD .lv e .eu
Prefissu tel. +371
Sigla autom. LV
Innu natzionale Dievs, svētī Latviju!
Festa natzionale 18 de onniasantu
Evolutzione istòrica
Istadu antepostu Flag of Soviet Union.svg Unione Soviètica
Flag of the Latvian Soviet Socialist Republic (1953–1990).svgRSS de Letònia
 

Sa Letònia, ufitzialmente Repùblica de Letònia (in lètone, Latvijas Republika), est unu paisu soberanu de s'Europa Setentrionale, membru de s'Unione Europea, costituidu in istadu sotziale e democràticu de deretu, sa cale forma de guvernu est sa repùblica parlamentare. Su territòriu, cun capitale in Riga, est organizadu in 110 comunos e 9 tzitades.[1]

Posta in sa Regione Bàltica, tirat a 64.589 km² de superfìtzie. Allàcanat in su norte cun s'Estònia, in su sud cun sa Lituània e sa Bielorùssia, e in s'estu cun sa Rùssia, annotamala cumpartzit fronteras de mare cun s'Isvètzia.[2]​ Est unu paisu de pranosu, ricu de padentes e rios chi si ghetant a su mare Bàlticu e su golfu de Riga.[3]

Su territòriu fiat pobuladu dae tribùs indoeuropeas e a sa fine de su sèculu XII fiat ocupadu dae s'òrdine teutònicu cun is crosdas bàlticas.[4]​ Durante sete sèculos fiat assugetada dae fortzas istràngias; a pustis de fàghere parte de s'Impèriu Russu, cun una classe dominadora costituida dae tedescos de su Bàlticu, sa Letònia aiat decraradu s'indipendèntzia su 18 de onniasantu de su 1918, aprofitende su bòidu de pòdere generadu a sa fine de sa Prima Gherra Mundiale. Sa repùblica efìmera fiat remplasada in su 1934 dae unu règimene autocràticu.[5]​ A pustis de su comintzu de sa Segunda Gherra Mundiale, fiat ocupada in su 1940 dae s'Unione Soviètica cunforme a su patu Ribbentrop-Molotov; ocupada un'annu a pustis dae sa Germània Nazista, e torrada a conchistare dae is sovièticos in su 1944, chi aiant suprìmidu s'indipendèntzia e aiant fatu de su paisu una repùblica sotzialista in sinu a s'Unione Soviètica pro 45 annos. Sa Letònia fiat torrada indipendente in su 1991, faghende a pare cun unu movimentu democràticu in is paisos bàlticos e cun s'iscontzu de s'URSS.[6]​ Dae su 2004 faghet parte de s'Unione Europea e de sa NATO.[7]

Is lètones e is livònios sunt cunsiderados su pòpulu indìgenu de sa Letònia, mentras chi sa limba lètone est, a costadu de su lituanu, sa sola limba bàltica chi sighet a s'agatare bia. Su pòpulu lètone at mantentu s'identidade sua pro mèdiu de sa traditzione orale cun totu de èssere sutapostu su domìniu istràngiu durante sèculos, e partende dae su de sèculu XIX, influentzadu dae su natzionalismu romànticu, at isvilupadu una cultura pròpia e pretèndidu s'indipendèntzia. Sende gasi, pro influèntzia istòrica si ddoe agatat puru una minoria importante rusófona (prus de su 26% de sa populatzione). A pustis de s'indipendèntzia de su 1991, is autoridades ant istabilidu su lètone comente limba ufitziale sola, e ant distìnghidu intre tzitadinos lètones —naschidos e de iscratza de residentes de in antis a su 1940 — e «non tzitadinos» — is chi sunt arribados a in ie durante s'època soviètica— cuntzedende sa natzionalidade noa. Unu 11% de sa populatzione residente lètone no at otentu natzionalidade peruna a pustis de s'isfaghimentu de s'Unione Soviètica.[8]

Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]

  1. (EN) Explore All Countries - Latvia, in cia.gov.
  2. (EN) Explore All Countries - Latvia, in cia.gov.
  3. (ES) Letonia, in europa.eu. URL consultadu su 22 ghennàrgiu 2022 (archiviadu dae s'url originale su 17 abrile 2010).
  4. (EN) Latvia - History, in britannica.com.
  5. (EN) Latvia - History, in britannica.com.
  6. (EN) Latvia - History, in britannica.com.
  7. (ES) La OTAN culmina la mayor ampliación de su historia, in elpais.com.
  8. (EN) The Non-Citizen Non-Question: Latvia Struggles to Leave Soviet Legacy Behind, in fpri.org.

Àteros progetos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]